مسجد شجره:

جدای از مسجد شجره که میقات است و جدای از مسجد الشجره که در داخل شهر مکه قرار دارد، مسجدی دیگر با همین نام در منطقه حدیبیه در نزدیکی مکه بوده است می دانیم که رسول خدا (ص ) در سال ششم هجرت برای انجام عمره به مکه آمد، اما مشرکان مانع شدند و آن حضرت برای اینکه با آنها درگیر نشود، راه را به طرف غرب کج کرد و در حدیبیه که در مسیر قدیمی جده واقع است ، توقف کرد و سپس نماینده ای به مکه فرستاد و پس از آن که این نماینده بازنگشت ، در زیر درختی با اصحاب خود بیعت کرد تا در برابر دشمن بایستند این بیعت را به نام بیعت رضوان و بیعت شجره می شناسند با بازگشت نماینده رسول خدا (ص ) جنگ منتفی شد و پس از آن صلح حدیبیه به امضا رسید در جای این درخت ، مسجدی بوده است که شجره نامیده می شد و توسط دولت سعودی تخریب گردید درخت مزبور نیز توسط خلیفه دوم از ریشه کنده شد، فاکهی از مسجدی در حدیبیه یاد کرده که نامش مسجد آل کرز بوده و مردم بر این باور بوده اند که رسول خدا (ص ) در آنجا نماز خوانده است اکنون مؤلف آگاه نیست که آیا این مسجد در حدیبیه وجود دارد یا نه.

مسجد شیعیان مدینه:

منطقه شيعيان مدينه که به نخاوله شهرت دارد درضلع غربي حرم شريف نبوي در انتهاي خيابان امام علي ابن ابيطالب(ع) قرار دارد. تقریبا اکثر ساکنان این منطقه و اطراف حسینیه، شیعه هستند که از لحاظ معیشتی و امنیت و حق و حقوق شهروندی و مذهبی در وضعی نه چندان مطلوب زندگی می‌کنند.معروفترين بخش منطقه نخاوله ، حسينيه یا مسجد شيعيان است که در ميان مزرعه‌اي معروف به نام مزرعه شيخ عمري محصور شده و آيت‌الله محمد علی العمري به نوعي سرپرستي شيعيان اين شهر را بر عهده داشت و در واقع این مکان به عنوان پایگاه اصلی شیعیان مدینه النبی(ص) معروف است . علامه محمد علی العمری که دارای اجازه اجتهاد از مراجع بزرگی چون آیت الله خویی،سیستانی، خوانساری،اصفهانی و شاهرودی بوده است ، از 80 سال پیش باغ خرمایی منسوب به نخلستان امام حسن مجتبی در شرق مدینه خریداری و وقف حسینیه و مسجد شیعیان کرد. آلاچیق های متعدد، چایخانه زیبا ، خیابان کشی ، جدول کشی ، آب نما های متعدد و زیبا ، حوض و چاه آب و پارک بازی بچه ها که همه مسجد را احاطه کرده بودند، همراه با صفای معنوی حضور شیعیان درآنجا و شنیدن صداي «اشهد ان علياً ولي الله» در غربت مدينه خاطره های زیبایی را برای شیعیان خلق می کند.

داخل مسجد اتاق کوچکی را اختصاص داده‌اند به عکس ها و وسائل شخصی شیخ عمری، سجاده ها و لباس و عبا و عمامه و قرآن بزرگی هم گوشه اتاق گذاشته‌اند تا هر زائری صفحه‌ای بخواند و ثوابش را به روح شیخ عمری هدیه کند.

علامه العمري در يكي از اين جريان‌ها سال‌ها پيش با انتشار اعلاميه‌هايي در دفاع از شيعيان و حقوق آنها در عربستان و به‌ويژه شهر مدينه بين اقشار مختلف مردم، به اصرار وهابي‌ها حدوداًپنجاه سال به زندان افتاد و در نهایت دادگاه سعودي وي را به اعدام محكوم كرد اما علامه العمري از اعدام جان سالم به در برد.

وي خاطره آن حادثه را اين چنين تعريف كرده است"همه چيز دست به دست هم داد تا من را اعدام كنند و پس از چندماه زنداني شدن سرانجام روز اعدام فرا رسيد،من را در ملأ عام و مقابل هزاران شيعه و برخي عاملان حكومت به پاي چوبه دار بردند و طناب را به گردنم انداختند، به حضرت زهرا (س) توسل كرده و زير لب با خودم گفتم: يا حضرت زهرا من فقط براي دفاع از شما و آبروي شما به پاي چوبه دار آمده‌ام. ياري‌ام كن،وقتي طناب دار را كشيدند پس از حدود 30 ثانيه طناب پاره شد و من بي هوش شدم و ديگر چيزي از آن لحظه هم بياد نمي‌آورم و وقتي به هوش آمدم 35 روز گذشته بود و در يكي از بيمارستان‌هاي مدينه بستري بودم و فهميدم نجات يافته‌ام.

اماکن متبرکه مکه مکرمه :

اماکن متبرکه مکه مکرمه :

حج امانتى الهى و چهارمين ركن اسلام است، سه ركن پيش از آن عبارتند از «نماز»، «زكات»، و «روزه». در اهميت حج همين بس كه در روايت آمده است: «اگر مسلمانى مستطيع شود و به مكه نرود و بميرد، شايسته نام مسلمانى نيست و يهودى يا نصرانى از دنيا خواهد رفت.»

 شبه جزيره عربستان:

‏ عربستان سعودى دو ميليون و دويست و چهل هزار كيلومتر مربع مساحت دارد و جمعيت آن حدود 13 ميليون نفر است. اين كشور در جنوب غربى آسيا واقع شده و از شمال به كشور اردن هاشمى، عراق و كويت و از شرق به‏ خليج فارس و شيخ نشين‏هاى جنوبى آن و درياى عمان، و از جنوب به جمهورى يمن و از مغرب به درياى سرخ محدود است. پادشاهى در عربستان موروثى است و شخص پادشاه بر وزيران رياست دارد. پايتخت عربستان رياض است و مراكز دينى اين كشور دو شهر مكه و مدينه‏اند. ساكنان عربستان مسلمانند اما در فروع، پيرو مذهب احمد بن محمد بن حنبل (م - 242) و در اصول اعتقاد، پيرو مكتب ابوالحسن اشعرى (م - 330) مى‏باشند. گروهى از آنان پيروان محمد بن عبدالوهاب‏اند. وى در شهر «عُيَيْنه» از بلاد نجد متولد شد. فقه حنبلى را از پدر خويش آموخت و سرانجام بر اثر خواندن كتاب‏هاى ابن تيميه (661 - 728) و شاگرد او ابن قيم (691 - 751) روش آنان را پذيرفت. اين دو در اصطلاح، معروف به ظاهرى هستند، يعنى بر ظاهر معناى قرآن و احاديث اعتماد مى‏كنند. محمد بن سعود سر سلسله خاندان سعودى، كه در دهكده درعيه (نزديك رياض فعلى) اقامه داشت، به وى گرويد و پس از او نيز پادشاهان ديگر از وى پيروى كردند. محمد بن عبدالوهاب و گرويدگان به وى، ساختن قبر و هر گونه نما روى قبرها را بدعت و كفر مى‏دانند و بدين‏جهت آثار قبرهايى را كه در «بقيع»، «اُحُد»، «مكه» و ديگر جاها بود ويران كرده، قبرها را با زمين هموار ساختند. در عربستان سعودى پيروان ديگر مذاهب اسلامى نيز وجود دارند،و از جمله در مدينه، مكه و قطيف، اقليت شيعه زندگى مى‏كنند.

 مكه مكرمه:

مكه،‏ام القرى و مركز ظهور دين اسلام است و گذشته از شرافت و قداستى كه از آغاز خلقت و به خصوص از زمان حضرت ابراهيم عليه السلام داشت، نخستين آيه‏هاى قرآن كريم نيز در آنجا بر رسول خداصلى الله عليه وآله فرود آمد.

و نيز آنجا زادگاه آن حضرت و امير مؤمنان عليه السلام و فاطمه زهراعليها السلام است. مكه در ارتفاع 330 متر از سطح دريا قرار دارد و رشته كوه‏هاى متعددى آن را فرا گرفته است. فاصله مكه تا بندر جده حدود هشتاد كيلومتر و درجه حرارت آن در زمستان و تابستان ميان 18 تا 47 درجه بالاى صفر متغير است. هر چند اين شهر از هزاران سال پيش به قداست معروف بوده اما سراسر اين تاريخ جز آغاز و آخر آن به درستى روشن نيست. به فرموده قرآن كريم، نخستين كس ابراهيم بود كه خانواده خود را در اين سرزمين بى آب وعلف جاى داد تا اين كه در دوره‏هاى پس از آن، گروهى به نام «عماليق» بر آن مسلط شدند. در سده چهارم ميلادى بر اثر به هم خوردن اوضاع اجتماعى و اقتصادى جنوب عربستان، دسته‏هايى از مردم جنوب به ديگر نقاط شبه جزيره مهاجرت كردند. تيره‏اى كه به نام «جُرْهم» معروف بودند در مكه ساكن شدند و كار اداره شهر را به عهده گرفتند. پس از آنان تيره «خزاعه» بر آنجا سلطه يافتند و در آغاز سده ششم ميلادى قصى فرزند كلاب، جدّ اعلاى رسول خداصلى الله عليه وآله قريش را، كه در بيابان‏ها و دره‏هاى بيرون مكه مى‏زيستند، به شهر آورد و رياست مكه را در دست گرفت و «دار الندوه» را تأسيس كرد. دار الندوه نخستين و تنها مجلس مشاوره در سراسر عربستان بود. اين مجلس سپس منزلگاه خلفا و امرا گرديد، سپس اندك اندك بناى آن رو به ويرانى نهاد و سرانجام جزو مسجد گرديد و امروزه هيچ نشانى از آن نمانده است.

133

مسجد الحرام‏ :

 نام مسجدى است كه گرداگرد كعبه قرار دارد و قديمى‏ترين و معروفترين مسجد در تاريخ اسلام به شمار مى‏رود. تاريخ نشان مى‏دهد كه تا پس از رحلت رسول‏ گرامى صلى الله عليه وآله مردم خانه‏هاى خود را نزديك به خانه كعبه مى‏ساختند، سپس در دوران خلفا از آن جلوگيرى كرده و به تدريج بر مساحت مسجد افزودند، به شكلى كه هم اكنون حدود يكصد و هشتاد هزار متر مربع مساحت دارد. شصت و دو در بزرگ و كوچك براى آن ساخته‏اند، سه در اصلى و بزرگ آن به نام‏هاى «باب العمره»، «باب السلام» و «باب ملك عبد العزيز» معروف است و بر هر يك دو مناره به ارتفاع 92 متر با قاعده‏اى به ابعاد 7 × 7 متر قرار دارد و بر تارك هر مناره، هلالى به ارتفاع 6/5 متر از برنز طلاكارى است. هفتمين مناره مسجد بر در «باب الصفا» است. دو مناره بزرگ نيز كه هر يك به ارتفاع 89 متر است در ضلع غربى مسجد، در توسعه اخير بنا گرديده است كه بدين ترتيب تعداد آنها به نُه عدد رسيده است. مسجد با وسعت فعلى گنجايش حدود 820 هزار نمازگزار را دارد.

خانه كعبه‏:

كعبه ساختمان چهار گوشه مسقفى است در داخل مسجد الحرام كه نماى ظاهرى آن را سنگ‏هاى مايل به رنگ خاكسترى تشكيل مى‏دهد و در تمام مدت سال، با پرده‏اى سياه كه حاشيه فوقانى آن با نخ‏هاى طلايى قلاب دوزى شده، پوشيده است. بلندى خانه كعبه تقريباً 15 متر است. طول ضلع درِ كعبه، يعنى از ركن اسود تا ركن عراقى 68/11 متر طول ركن عراقى تا شامى، طرفى كه حجر اسماعيل در آن قرار دارد 9 متر و 90 سانتى متر طول ركن شامى تا ركن يمانى 04/12 متر و طول ركن يمانى تا ركن اسود 18/10 متر است. درِ خانه بر ضلع شرقى قرار دارد و بلندى آن از زمين دو متر است. و در تمام سال، جز هنگامى كه بخواهند داخل خانه را شستشو كنند، و يا ميهمانى بلند پايه از كشورهاى اسلامى داشته باشند بسته است.

اركان كعبه:

‏هر يك از چهار ضلع خانه يا چهار ركن آن، به نامى موسوم است، ركن شمالى را «عراقى»، ركن غربى را «شامى»، ركن جنوبى را «يمانى» و ركن شرقى را «اسود» گويند. خانه كعبه مربع شكل و مسقف و داخل آن داراى سه ستون است. در بازسازى سال 1375 ه ش. ديوارهاى داخلى آن را تعمير و سنگ‏هاى جديد بر آن نصب كرده‏اند.

حجر الاسود:

حجر الاسود كه در ركن شرقى است و به ارتفاع تقريبى يك و نيم متر از زمين قرار گرفته، سنگى است سياه مايل به سرخى و بيضى شكل به قطر سى سانتيمتر كه در آن نقطه‏هاى قرمز ديده مى‏شود و در پوششى از نقره قرار گرفته است.

ناودان:

‏ ناودان بر بام خانه، ميان ركن عراقى تا شامى و بر فراز حجر اسماعيل واقع است. گويند آن را نخست حجاج بن يوسف نهاد تا باران بر بام خانه جمع نشود. در روايت آمده است كه دعا در زير ناودان كعبه مستجاب است.

حجر اسماعيل‏:

 حجر اسماعيل ميان ركن شامى و عراقى و با ديواره‏اى به صورت نيم دايره، به ارتفاع 30/1 و عرض 50 سانتيمتر قرار دارد. گويند هاجر و اسماعيل و حدود 70 پيامبر در آنجا مدفون اند.

 

 

134

مُلْتَزَم :

‏آن قسمت از ديوار خانه، كه ميان حجر الأسود و درِ خانه كعبه واقع است را ملتزم نامند؛ زيرا حاجيان خود را موظف و ملزم مى‏دانند كه در آنجا دعا كنند.

مستجار:

 مستجار در كنار ركن يمانى و در قسمت مقابل درِ كعبه واقع شده و آن زمان كه كعبه دو در داشته، درِ ديگر آن در اين محل بوده و سپس مسدود گرديده است و گويند همان جايى است كه براى فاطمه بنت اسد هنگام ولادت مولود كعبه، على عليه السلام شكافته شد.

شاذروان:

‏ برآمدگى كوتاهى را كه در اطراف ديوار كعبه - جز سمت حجر اسماعيل - وجود دارد «شاذروان» نامند.

مقام ابراهيم:

درفاصله حدود13 مترى ديواركعبه ودرسمت حجرالاسود،بنايى باقبه‏اى كوچك وطلايى رنگ وجوددارد.درون آن سنگى است كه جاى پايى درآن ديده مى‏شودوآن‏منسوب به‏جاى پاى‏ابراهيم عليه السلام است.درگذشته،برروى اين محل قبه‏اى بزرگ ازآجروسنگ وچوب بناشده بودكه اطراف آن راباآيات قرآن مزين كرده بودندوچون ازفضاى مطاف مى‏كاست در سال 1385 ه . ق. به دستور دولت سعودى تخريب و به جاى آن ضريحى كوچك به شكل كنونى ساخته شد.

پرده كعبه:

بر روى كعبه پوششى است سياه رنگ كه آن را «كسوه» و يا «پرده كعبه» مى‏نامند. نخستين كسى كه خانه كعبه را پرده پوشانيد به قولى «تُبع حميرى» پادشاه يمن بود. اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام نيز همه ساله از عراق براى كعبه پرده‏اى مى‏فرستاد. چون مهدى عباسى به خلافت رسيد خادمان كعبه از انبوهى پرده‏ها بر روى كعبه شكايت كردند و گفتند بيم آن مى‏رود كه خانه صدمه ببيند. مهدى دستور داد پرده‏ها را بردارند و تنها يك پرده بر آن بگذارند وسالى يك بارآن راعوض كنند اين سنت تا به امروز ادامه دارد. و بر آن آيه‏هايى از قرآن كريم قلاب دوزى شده است.

زمزم‏:

هنگامى كه ابراهيم همسرش هاجر و اسماعيل را به مكه‏ آورد و كنار كعبه سكونت داد، اسماعيل به شدت تشنه شد و مادر به دنبال آب ميان صفا و مروه دويد و سرانجام جبرئيل بال و يا پاشنه پاى خود را بر زمين كوفت و زمزم جوشيد، پس از مدتى آثار چاه از ميان رفت تا آن كه عبدالمطلب بار ديگر آن را حفر نمود و از آن زمان تا كنون حاجيان از اين آب بهره‏مند مى‏شوند. در توسعه اخير سالن‏هاى جداگانه‏اى براى زنان و مردان، در طبقه زيرزمين مطاف، در كنار چاه ساخته شده و زائران از شيرهاى آبى كه در آنجا نصب شده و نيز از ظرف‏هاى ويژه‏اى كه در نقاط مختلف مسجد الحرام از آب زمزم پر مى‏شود استفاده مى‏كنند.

صفا و مروه‏ :

صفا و مروه نام دو كوهى است كه در مسعى قرار دارد و در موسم حج، حاجيان هفت بار فاصله ميان آن دو را طى مى‏كنند. با افزايشى كه در مساحت مسجد الحرام صورت گرفته، مسعى و مسجد الحرام به هم متصل شده است. طول آن 5/394 و عرض آن 20 متر است و ارتفاع طبقه اول 12 و طبقه دوم 9 متر مى‏باشد. هم اكنون قسمتى از كوه صفا باقى مانده ولى بخش عمده‏اى از كوه مروه در سال‏ 1374 شمسى با هدف گسترش محل، برداشته شده و تنها بخشى از كوه در محل دور زدن زير پاى سعى كنندگان باقى مانده است. مسعى مجموعاً 18 در دارد.

135

حِرا:

در شمال مكه كوهى است بلند، مشرف بر منا به نام كوه نور كه در دامنه جنوبى‏اش به فاصله 160 مترى از قله آن، غارى است به نام «حرا» و يكى از مكان‏هاى مقدس شهر مكه است. حضرت محمدصلى الله عليه وآله پيش از بعثت، در آنجا با خدا خلوت مى‏كرد و نخستين آيه‏هاى قرآن در آنجا بر پيامبر نازل شد.

زادگاه رسول خداصلى الله عليه وآله:

رسول خداصلى الله عليه وآله در خانه‏اى، در شعب ابى طالب چشم به جهان گشود. چون آن حضرت از مكه به مدينه هجرت كرد، عقيل آن خانه را گرفت و سپس به محمد بن يوسف ثقفى فروخت، سپس خيزران مادر هارون، آن را مسجد كرد تا مردم در آن نماز بگزارند. در سال 1009 ه . ق. سلطان محمد پسر سلطان مراد آن را از نو عمارت كرد و براى آن قبه و مناره ساخت و مؤذن و خادم و امام جماعت گمارد. آن جا اكنون كتابخانه عمومى شهر مكه است.

دار ارقم:

‏اين همان منزلى است كه پيامبرصلى الله عليه وآله و مسلمانان نخستين، در آغاز اسلام، پنهانى در آنجا جمع مى‏شدند و خدا را عبادت مى‏كردند. دار ارقم نزديك صفا و خارج مسجد الحرام بوده است. سپس در آن جا كتابخانه‏اى ساختند كه در سال 1395 ه . ق. ويران شد. و در توسعه‏اى كه در زمان سعود بن عبدالعزيز صورت گرفت، داخل مسجد گرديد.

کوه حرا و غار حرا:

کوه حرا به نام جبل النور ، جبل القرآن و جبل الاسلام نیز معروف است این کوه که یکی از مکانهای مقدس مکه و از آثار باقیمانده از عصر رسالت به شمار می رود، در شمال شرقی مکه ، در مسیر جاده ای واقع شده که به سمت عرفات می رود و در فاصله 5/1 کیلومتری سمت راست آن جاده قرار دارد در غار به سمت شمال است و فضای آن گنجایش تقریبی پنج نفر نشسته را دارد ارتفاع غار نیز به اندازه قامت یک انسان است غار حرا محل عبادت رسول خدا (ص ) بوده و آن حضرت روزهایی از ایام سال ، به ویژه ماه مبارک رمضان را در آنجا بسر می برده است در همین غار بود که نخستین بار بر رسول خدا (ص ) وحی نازل گردید این غار از جمله بهترین و متبرک ترین نقاط مکه محسوب می شود.

کوه ثور، غار ثور:

کوه ثور، کوهی است بزرگتر از کوه حرا که در جنوب شرقی مسجد الحرام و در فاصله ای دورتر نسبت به مکه واقع شده
است زمانی که مشرکان مکه قصد کشتن رسول خدا (ص ) را داشتند، آن حضرت از شهر خارج شده و به غار ثور رفت و
مدت سه روز در آن مخفی بودند به اعجاز الهی ، عنکبوتان تارهایی را بر در غار تنیدند تا مشرکانی را که در تعقیب حضرت بودند از رفتن به درون آن منصرف سازند.

شعب ابیطالب:

شعب ابیطالب ، یا شعب علی ، جایی است که مشرکان مکه ، پیامبر (ص ) و بنی هاشم را حدود سه سال در آنجا محصور کردند و مردم را از دیدار و معاملت با آنان منع نمودند این دره به سوی کوه ابوقبیس سرازیر است و همان جایی است که کتابخانه مکه هم اکنون در آن جاست و در کنار مسجدالحرام واقع است.

قبرستان ابوطالبک:

قبرستان ابوطالب یکی از زیارتگاههای مسلمانان در مکه به شمار می آید قبرستان ابوطالب محل دفن بسیاری از افراد خاندان بنی هاشم و برخی از نزدیکترین یاران رسول خدا (ص ) است عبدالمطلب جد پیامبر (ص )، عموی رسول خدا ابوطالب و خدیجه (س ) چهره دیگر مدفون در قبرستان ابوطالب است در این قبرستان بسیاری از عالمان شیعه نیز، که در مکه درگذشته یا به شهادت رسیده اند مدفونند.

136

مولد النبی(ص): 

خانه ای را که رسول خدا (ص ) در آن متولد شده ، با نام مولد النبی  می شناسند محل مولد النبی هم اکنون تخریب شده و در آنجا کتابخانه ای بنا شده که امروزه به نام مکتبة مکة المکرمه شناخته می شود.

صفا و مروه :

صفا و مروه نام دو کوهی است که در مسعی قرار دارد و در موسم حج ، حاجیان هفت بار فاصله بین آن دو را طی               می کنند با افزایشی که درمساحت مسجدالحرام صورت گرفته،مسعی ومسجدالحرام به هم متصل شده است طول آن 5/394 و عرض آن 20متر است و ارتفاع طبقه اول 12و طبقه دوم 9 متر می باشد مسعی مجموعا 18در دارد.

دار ارقم:

این همان منزلی است که پیامبر (ص ) و مسلمانان نخستین ، در آغاز اسلام پنهانی در آنجا جمع شده ، خدا را عبادت
می کردند دار ارقم نزدیک صفا و خارج مسجدالحرام بوده است سپس درآنجا کتابخانه ای ساختندکه درسال 1395 ه ق ویران شد و اکنون جزء میدانی است که روبروی صفا و مروه است.

شهر مکه:

شهر مکه مکرمه در دل مجموعه ای از دره های رشته کوههای حجاز واقع است و مسجد الحرام در میان دره ابراهیم ، با حدود 277متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد از ویژگی های برجسته این منطقه ، کوه های پر شمار پیرامون آن است که برخی از آنها در شکل گیری تاریخ آن نقش داشته اند، از آن جمله جبل النور است ، که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، پیش از بعثت ، در آن به پرستش خدا می پرداخت دیگر جبل ثور است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، در راه هجرت به مدینه منوره ، در آن پنهان شد هجرت ابراهیم علیه السلام از عراق به فلسطین و صحرای سینا در مصر و از آنجا به بیت الله الحرام در مکه مکرمه ، در حدود چهار هزار سال پیش ، دروازه های شمالی شهر را تعیین کرده است مهمترین دروازه های دیگر برای حاجیان عبارتند از: دروازه عراقی (زبیده) ، دروازه مصری ، دروازه شامی و دروازه یمانی یا جنوبی.

عرفات:

صحرایی است به درازای  12کیلومتر در شش کیلومتر و نیم ، در فاصله بیست و یک کیلومتری شمال مکه ، بر سر راه طائف  در جهت شمالی این دشت کوهی است که آن را جبل الرحمه یا جبل عرفات نامند صحرای عرفات در این سال ها درختکاری شده وهرحاجی بایدازظهرروزنهم ذی الحجه تاغروب شرعی آن روزدراین صحرابه قصد قربت وقوف نماید.

مشعر الحرام:

مشعر یا مزدلفه جایی است که حاجیان پس از عرفات بدان جا می روند و تا سر زدن آفتاب ، در آن می مانند مشعر میان دوتنگه عرفه از یک سو و محسر از سوی دیگر واقع شده است.

منا:

دره ای است به عرض تقریبا هفتصد متر و طول دو کیلومتر و نیم که حاجیان باید از طلوع خورشید روز دهم تا ظهر روز
دوازدهم جز ساعاتی که اجازه داده شده آنجا را ترک کنند  آن مکان بمانند آن را ملالانی ، منی  و ممنی  هر سه در خوانده اند و برای هر یک وجه تسمیه ای نیز ذکر کرده اند.

 

 

137

مسجد مزدلفه:

در فاصله شش کیلومتری مسجد نمره و پنج کیلومتری مسجد خیف در منا، مسجد مزدلفه قرار دارد که مساحت آن
حدود شش هزار متر مربع است.

مسجد الجن:

این مسجد مشهورترین و مسجد کهن مکه است موقعیت آن در پایین کوه حجون به سمت حرم ، حدود پنجاه متر بعد از پل حجون و در حاشیه قبرستان حجون است نقل شده که ، نامگذاری آن به مسجد جن به جهت رابطه ای است که با سوره جن ( یکی از سوره های قرآن ) دارد گویا این آیات در محلی که به نام مسجد جن شهرت دارد، نازل شده است.

مسجد خیف:

مسجد خیف در  سمت جنوبی و بر جانب چپ کسی است که از سوی عرفات می آید گویند رسول خدا (ص ) در حجة الوداع خیمه خودرادراین مکان زده و در جایی که محراب مسجد است پنج نماز را از نماز ظهر تا نماز صبح خوانده اند.
مسجد نمره : در محل خیمه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر حجة الوداع بر پا ساخت ، بنا شده است.

مسجد نمره:

در محل خیمه ای که پیامبر صلی الله علیه وآله در سفر حجة الوداع بر پا ساخت ، بنا شده است.

مسجد معرس:

مسجد معرس در نزدیکی مسجد شجره قرار دارد تعریس به معنای خواب آخر شب مسافر در استراحتگاه است از آنجا که رسول خدا (ص ) در این مسجد استراحت کرده و نماز صبح را خوانده است ، آن را به نام مسجد معرس می شناسند ویرانه این مسجد در سال 1354شمسی برجا بوده ، با این حال اکنون باید یقین داشت که در توسعه جدید یا در خود مسجد بزرگ شجره است یا میادین اطراف آن.

مسجد ذوالحلیفه:

مسجد شجره که نام دیگر آن ذوالحلیفه است ، حدود ده کیلومتر بیرون مدینه در منطقه آبار علی ( چاههایی که حضرت امیر (ع ) برای استفاده زائران خانه خدا حفر نمود ) قرار دارد نامگذاری این مسجد به شجره ( درخت ) از آنجاست که در عصر پیامبر (ص ) در آنجا درختی بوده که حضرت زیر آن احرام می بستند، و اهمیت این مسجد بیشتر در آن است که رسول خدا (ص ) در حجة الوداع در آنجا محرم شد زائرانی که از مدینه برای انجام اعمال حج روانه مکه می شوند در این مسجد که میقات آن مسیراست احرام می بندند.

مسجد جعرانه:

یکی دیگرازمیقاتهای عمره مفرده،منطقه جعرانه است پیامبر در بازگشت از جنگ حنین قریب پانزده روز در جعرانه توقف نمود و غنایم جنگ با هوازن را میان مردم تقسیم کرد در جعرانه مسجدی وجود دارد که به نام مسجد الرسول معروف است و در سمت چپ وادی جعرانه قرار دارد مساحت فعلی مسجد 1600متر مربع و معماری آن شبیه تنعیم است.

مسجد تنعیم :

در راه مکه مدینه ، منطقه ای است به نام نعمان که در میان دو کوه ناعم و نعیم قرار گرفته ، که حدود دو فرسنگ با مکه
فاصله دارد تنعیم نام درختی است که در بادیه شناخته شده است مسجدی که در این ناحیه وجود دارد و به نام مسجد تنعیم شناخته می شود، از میقاتهای عمره مفرده است مساحت این مسجد حدود 1200متر است.

 

138

آشنایی اجمالی با اماکن متبرکه در مدینه:

مدينه منوره:

مدينه، هجرتگاه پيامبرصلى الله عليه وآله مركز تأسيس حكومت اسلامى و نام‏آورترين شهرهاى اسلامى پس از مكه معظمه است. اين شهر در پانصد كيلومترى شمال شرقى مكه قرار گرفته، و ارتفاع آن از سطح دريا 916 متر است. نام پيشين آن «يثرب» بوده و برخى تاريخ نگاران عقيده دارند كه حدود قرن دوم پيش از ميلاد مسيح، مردمى از نژاد مصر قديم اين شهر را در دست داشته‏اند. شهرت اين شهر به خاطر هجرت پيامبر بدان جاست. آن حضرت در سال 622 م.كه مصادف با ماه ربيع الأول بود، به اين شهر درآمد و اين هجرت مبدأ تاريخ مسلمانان گشت ليكن آغاز سال هجرى را از ماه محرم گرفتند.درقرآن وسنت پيغمبروعرف مسلمانان،مردم شهرمدينه«انصار»ومسلمانان مكه«مهاجران»لقب گرفتند.

رسول خداصلى الله عليه وآله در ماه‏هاى نخستين هجرت، ميان دو گروه مهاجر و انصار عقد و پيمان برادرى بست و پيمان نامه مدينه، كه بايد آن را كاملترين و جامع‏ترين اعلاميه حقوق بشر خواند، در اين شهر و به فاصله كمتر از يك سال از هجرت نوشته شد و پس از آن مدينه مركز حكومت اسلامى گرديد.

مسجد النبی صلى الله عليه وآله:

 مسجد پيغمبرصلى الله عليه وآله كه در قسمت شرقى مدينه بنا شده پس از مسجد الحرام، مشهورترين مسجد در تاريخ اسلام است. هنگامى كه رسول خداصلى الله عليه وآله به مدينه رسيد در خانه ابوايوب انصارى منزل گزيد،جايى كه شتر وى آنجا خوابيد. زمين مسجد النبى از آنِ دو يتيم بود و در آنجا خرما خشك مى‏كردند. رسول خداصلى الله عليه وآله آن را به مبلغ ده دينار از ولىّ دو طفل خريدند و مسجد را در آن ساختند. مساحت زمين در آن روز حدود 2071 متر مربع بوده است. صحن مسجد را با ريگ سياه فرش كردند و ديوارها را با خشت و گل بالا بردند. در ساختن بناى اين مسجد شخص پيامبرصلى الله عليه وآله شركت داشتند. سقف قسمتى از مسجد را با شاخ و برگ درخت خرما پوشانيدند و از تنه درخت خرما براى ستون‏هاى آن استفاده كردند. سه در از جانب شرق، غرب و جنوب براى آن قرار دادند. قبله نخستين مسلمانان «مسجد الاقصى بودكه بعداًبه سمت خانه كعبه تغيير يافت.مساحت مسجدالنبى درسال‏هاى اخيربه حدوديك صدهزار متر رسيده است.

 صُفّه‏ :

در داخل مسجد النبى صفه يا ايوانچه مانندى آماده ساخته بودند كه مهاجران بى‏سر پناه در آن جا به سر مى‏بردند. اينان همان دسته از مسلمانان‏اند كه به «اصحاب صُفه» معروف گشتند. در تاريخ آمده است: پيش از آن كه قبله از بيت المقدس به طرف كعبه تغيير كند محراب رسول خدا صلى الله عليه وآله در ناحيه شمال مسجد بود. پس از تغيير قبله به دستور پيامبر، آن قسمت را مسقف كردند و آن مكانى براى استراحت و سكونت مسلمانان مهاجر و بى پناه گرديد كه در توسعه مسجد در سال هفتم هجرى داخل مسجد قرار گرفت.آنچه امروزه به صفه معروف است، روزگارى «دكة الاغوات» و جايگاه خواجه‏ هاى حرم بوده كه وظيفه‏ حراست و خدمتگزارى حرم را به عهده داشته‏اند. و آن به دستور نور الدين زنكى در سال 569 ه . ق. بنا گرديد.

خانه ‏هاى زنان پيامبر(ص) :

‏ خانه ‏هاى زنان پيغمبر كه به صورت حجره‏هايى بود، در سه طرف شمال، جنوب و شرق مسجد قرار داده شد و چون آن حضرت به جوار پروردگار شتافت، ايشان را در حجره عايشه كه در كنار مسجد بود به خاك سپردند.

 

139

روضه نبوى:

روضه نبوى در ناحيه جنوب شرقى (رو به سوى قبله) مسجد، يعنى مسافت ميان قبر پيغمبرصلى الله عليه وآله و منبر آن حضرت است كه طول آن بيست و دو متر و عرض آن پانزده متر مى‏باشد. در محدوده روضه، مرقد مطهر، منبر و محراب واقع است. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «ميان منبر و خانه من باغى است از باغ‏هاى بهشت.»

منبر:

در سمت غربى محراب مسجد، منبرى است از سنگ مرمر در كمال زيبايى كه سلطان مراد سوم آن را در محرم سال 998 هجرى به مسجد هديه كرد و آن را به جاى منبر قايتباى قرار دادند كه در جايگاه منبر پيامبر خداصلى الله عليه وآله گذاشته شده است.

محراب‏:

محراب جايگاه نماز پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏باشد.درزمان آن حضرت‏چيزى‏به‏نام‏ محراب‏ وجودنداشت،درجريان توسعه مسجد در زمان وليد بن عبدالملك اموى، در محل نماز پيامبرصلى الله عليه وآله محرابى ساخته شد. اين محراب در طول زمان دگرگونى‏هاراتحمل كرده وبناى فعلى آن ازدوره سلطان اشرف قايتباى ازسلاطين مملوكى مصر،باقى مانده است.

ستون‏هاى مسجد نبوى :‏

در مسجد نبوى ستون‏هايى است كه هر يك نامى خاص دارد. هشت ستون از زمان پيامبرصلى الله عليه وآله هنوز در مسجد باقى است كه با رنگ سفيد مشخص شده‏اند كه عبارتند از: ستون مُخَلَّقه: اين ستون بر جايى نهاده شده كه تنه درخت خرمايى كه پيامبرصلى الله عليه وآله به هنگام ايراد خطبه بر آن تكيه مى‏كرد، در آنجا بوده است و پس از آن كه براى آن حضرت منبرى ساختند از آن ستون ناله‏اى برخاست و به‏ همين دليل به آن ستون «حنّانه» مى‏گفتند.ستون توبه:آن را ستون ابولبابه نيز مى‏نامند پس از شكست بنوقريظه ابولبابه به خاطر گناهى كه مرتكب شد، مورد بى توجهى پيامبرصلى الله عليه وآله و ياران آن حضرت قرار گرفت و سرانجام خود را به ستون مسجد بست تا آن كه آيه‏اى در پذيرفته شدن توبه او به رسول خداصلى الله عليه وآله نازل گرديد. ستون مَحرَس: در كنار اين ستون، علی عليه السلام مى‏ايستاد و از رسول خدا محافظت مى‏كرد. اين ستون را به نام استوانه على عليه السلام نيز مى‏شناسند، زيرا جايگاه نماز آن حضرت بوده است. ستون وُفُود: در كنار اين ستون رسول اللَّه صلى الله عليه وآله با سران قبايل و هيأت‏هاى نمايندگى و سياسى ديدار كرده و آنان را به حضور مى‏پذيرفتند. ستون سرير: رسول خداصلى الله عليه وآله در كنار اين ستون تختى از شاخه‏هاى خرما مى‏گذاشت و شب بر روى آن استراحت مى‏كرد. مقام جبرئيل‏، جبرئيل امين در اين مكان خدمت رسول اللَّه مشرف مى‏شده است.

درهاى مسجد النبى‏ زمانى كه مسجد النبى ساخته شد، سه در براى ورود و خروج مردم ساختند، برخى از اصحاب نيز در حاشيه مسجد خانه ساخته، درى به درون مسجد باز كردند. در سال سوم هجرت، قبل از غزوه احد، به دستور پيامبرصلى الله عليه وآله همه درهاى خانه‏ها به جز در خانه علىعليه السلام به مسجد بسته شد. تعداد درهاى مسجد در امتداد زمان تغييراتى يافته است مشهورترين آنها عبارتند از: 1 - باب الرحمه 2 - باب جبرئيل‏ 3 - باب السلام 4 - باب النساء با توسعه‏هاى اخير، مسجد النبى هم اكنون هفت در دارد.

 

 

140

مناره‏هاى مسجد:

در توسعه زمان وليد بن عبدالملك بر چهار گوشه مسجد النبى چهار مناره ساخته شد، پس از آن مناره ديگرى نيز ساخته شد كه مناره اصلى مسجد عبارت بود از: مناره‏هاى سليمانيه، مجيديه كه در دو سوى ضلع شمالى قرار داشت و مناره‏هاى قايتباى و باب السلام كه در دو سوى ضلع جنوب شرقى و ضلع غربى مسجد واقع بود.در افزوده‏هاى جديد مسجد، شش مناره ديگر ساخته شده و بدين ترتيب مجموع آنها به ده عدد مى‏رسد.

بقيع:

قبرستان بقيع قديمى‏ترين و شناخته‏ترين قبرستان در اسلام است. آن را «بقيع غرقد» نيز مى‏نامند. اين قبرستان در ناحيه شرقى مدينه واقع شده است.مزار امام حسن مجتبى، امام سجاد، امام محمد باقر و اما جعفر صادق عليهم السلام و به قولى حضرت زهراعليها السلام در آن جاست. قبر ابراهيم، رقيه، ام كلثوم و زينب برخى از فرزندان رسول خداصلى الله عليه وآله در آنجاست. فاطمه بنت اسد مادر امير مؤمنان عليه السلام، عباس بن عبدالمطلب عموى پيامبر، زينب فرزند خزيمه، ريحانه، ماريه قبطيه، زينب بنت جحش، ام حبيبه، حفصه، سوده، صفيه، جويريه، عايشه و ام سلمه همسران رسول خداصلى الله عليه وآله نيز در آنجا مدفونند. چهره‏هاى سرشناس ديگرى چون: محمد حنفيه، فرزند امير مؤمنان عليه السلام عقيل بن ابى طالب برادر آن حضرت، عبداللَّه بن جعفر همسر حضرت زينب عليها السلام، اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام، عاتكه، صفيه عمه‏هاى رسول خداصلى الله عليه وآله و بسيارى از صحابه و تابعين و علما در بقيع مدفون‏اند.

مساجد مدينه‏ :

در مدينه مساجد فراوانى وجود دارد كه اسامى برخى از آنها عبارت است از: 1 - مسجد قبا، مسجد ذوقبلتين، 3 - مسجد جمعه، 4 - مسجد فضيخ، 5 - مسجد فتح، 6 - مسجد على، 7 - مسجد غمامه، 8 - مسجد الاجابه (مباهله)، 9 - مسجد فاطمة الزهراء، 10 - مسجد امام على بن ابى طالب، 11 - مسجد سلمان، 12 - مسجد شجره، 13 - مسجد معرس، 14 - مسجد ثنية الوداع، 15 - مسجد ابوذر، 16 - مسجد سقيا، 17 - مسجد و مشربه ام ابراهيم.

مسجد قبا :

قبا دهكده‏اى بوده در دو ميلى مدينه كه مقارن هجرت پيامبرصلى الله عليه وآله به اين شهر، طايفه بنى عمرو بن عوف در آن‏ سكونت داشتند.پيامبرصلى الله عليه وآله پس از ورود به مدينه با كمك اصحاب و يارانش اولين مسجد را كه به قبا نامگذارى شد در همين مكان ساختند. هم اكنون مساحت تقريبى مسجد و بناهاى جانبى مربوط به آن به 13500 متر مربع رسيده و به شكل زيبايى ساخته شده است. كه جاى 20000 نمازگزار را دارد و چهار مناره كه هر كدام 47 متر طول دارد. آيه «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى» درباره همين مسجد نازل شده است.

مسجد قبلتين‏:

اين مسجد در فاصله 5/3 كيلومترى مسجد النبى صلى الله عليه وآله در شمال غربى مدينه قرار دارد و در ماه شعبان، سال دوم از هجرت، هنگامى كه پيغمبر نماز ظهر را مى‏خواندند آيه «فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا» نازل و آن حضرت براى نماز روى خود را از بيت المقدس به طرف كعبه برگرداندند. در اين مسجد، به ياد بود اين تغيير، دو محراب به سوى قبله نخستين و قبله دوم ساخته بودند ليكن در نوسازى اخيرآنهارابرداشته‏اند.مساحت مسجددربازسازى اخيردر سال 1408 ه . ق. به سه هزار و نهصد و بيست متر مربع رسيده است.

 

141

مسجد جمعه:

‏ پس از مسجد قبا، اين مسجد از جهت تاريخى دومين مسجد است. پيامبرصلى الله عليه وآله پس از حركت از قبا به طرف مدينه در محله‏اى كه خاندان بنى عمرو بن عوف ساكن بودند روز جمعه فرود آمدند و اولين نماز جمعه را در آنجا اقامه كردند سپس جاى آن مسجدى ساخته شد. اين مسجد در سال 1412 توسط دولت سعودى در مساحت 1630 متر بازسازى شد. مسجد فضيخ‏ اين مسجد در انتهاى شارع العوالى واقع شده و از مساجد تاريخى و معروف است. فضيخ درخت خرما است و از آنجا كه در محل اين مسجد درخت خرما بوده به اين اسم ناميده شده است، نام ديگر آن مسجد رد شمس مى‏باشد. اين مسجد اخيراً تخريب گرديده و احتمال دارد بناى جديدى در آن احداث گردد.

مسجد فتح‏:

اين مسجد در شمال غربى مدينه در دامنه كوه سلع بر بلندى قرار دارد.  در اين مكان بود كه رسول خداصلى الله عليه وآله در جنگ خندق از خداوند طلب فتح و پيروزى كرد و خداوند دعاى آن حضرت را مستجاب نمود و مشركان شكست خوردند. برخى نيز گفته‏اند سوره فتح در اين مكان بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل شد. پس از آن روى اين تپه مسجد فتح را بنا نهادند. بناى فعلى مسجد فتح كه مربوط به سال 1270 هجرى قمرى است حدود 24 متر مربع و ارتفاع آن 5/4 متر مى‏باشد.   

مسجد علی عليه السلام:

اين مسجد در جنوب مسجد فتح و مشرف بر وادى بطحان است. گويند در مدت محاصره شهر مدينه در جنگ احزاب امير المؤمنين عليه السلام در آن به عبادت مى‏پرداخته است. در نزديكى اين مسجد مسجد ديگرى است كه به نام مسجد فاطمه عليها السلام معروف است و همراه با مساجد فتح، سلمان، ابوبكر، عمر و مسجد قبلتين به نام مساجد سبعه معروف‏اند. مسجد غمامه‏ غمامه به معناى ابر است. واقدى مى‏نويسد: نخستين‏  نماز عيد كه رسول خداصلى الله عليه وآله به سال دوم هجرت در مدينه خواند، در صحرا بود. آن حضرت نماز را در صحرا خواند سپس در سده دوم هجرت، آن نمازگاه را مسجد كردند. در سبب نامگذارى آن به «غمامه» نوشته‏اند: رسول خدا در آنجا براى باران دعا كرد و چون دعا خواند ابرى پديد آمد و باران باريد. اين مسجد هم اكنون توسعه يافته و به سبكى نو ساخته شده است.

 مَشْرَبه ام ابراهيم:

 ‏در سبب نامگذارى آن نوشته‏اند: ماريه قبطيه، ابراهيم فرزند رسول خداصلى الله عليه وآله را در اين مكان به دنيا آورد. و در تاريخ آمده است: رسول خداصلى الله عليه وآله در مشربه ام ابراهيم نماز گزارد.مشربه بستانى بوده است در منطقه عاليه يا عوالى مدينه، در شمال مسجد بنى قريظه، در حال حاضر آثار آن از ميان رفته و به صورت يك قبرستانى باقى مانده است.

مسجدابوذر: اين مسجد در انتهاى شارع ابوذر فعلى است و اخيراً آن را تخريب كرده وازنوبامساحتى بيشترساخته‏اند.

مسجد شجره‏:

اين مسجد در فاصله يك فرسنگ و نيم از مدينه قرار داشته كه اكنون با گسترش شهر، اين مسافت كمتر شده است. چون درخت كنارى در كنار مسجد بوده، اين مسجد به نام «شجره» معروف گرديده است. اهميت اين مسجد بيشتر در آن است كه رسول خداصلى الله عليه وآله در عمره حديبيه، عمرة القضاء و در حجة الوداع، در آنجا محرم شد. هم اكنون حاجيان ايرانى كه پيش از اعمال عمره به مدينه مى‏روند، در مسجد شجره احرام مى‏بندند. اين مسجد در سال‏هاى پيش بسيار محقر و خالى از نظافت بود.

142

در نوسازى اخير (از1366به بعد) بر مساحت مسجد افزوده‏اند،چنانكه مساحت مسجد حدود 26000 متر مربع مى‏باشد. در بيرون مسجد بيش از پانصد دوش حمام و بيش از سيصد و پنجاه عدد دستشويى ساخته شده است.

مسجد مباهله‏ :

مسجدى را كه به نام «مسجد مباهله» نشان مى‏دهند، نماينده رويدادى تاريخى و بزرگ است. «مباهله» در لغت «بر يكديگر نفرين و لعنت كردن» است. در سال دهم هجرت گروهى از ترسايان نجران‏  (ناحيه‏اى است در يمن در جنوب عربستان) نزد حضرت رسول صلى الله عليه وآله آمدند و درباره عيسى عليه السلام با او گفتگو كردند. رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: عيسى بنده خدا و كلمه او بود كه آن را بر مريم القا فرمود. گفتند چگونه ممكن است انسانى بى پدر به دنيا آيد؟ قرآن در اين باره نازل شد كه مَثَل عيسى، مثل آدم است. چون گفتگو دراز گرديد رسول خداصلى الله عليه وآله به حكم خدا فرمود: ما و شما پسران، زنانمان و خودمان مباهله مى‏كنيم تا دروغ گويان مشمول لعنت الهى گردند.در آن روز كه بيست و چهارم و به قولى بيست و يكم ذوالحجه بود، رسول خدا با على مرتضى و فاطمه زهرا و حسن و حسين عليهم السلام براى مباهله بيرون شدند. ترسايان چون شكوه و جلال آن بزرگواران را ديدند، ترسيدند و از مباهله چشم پوشيدند و با رسول صلى الله عليه وآله مصالحه كردند و جزيه پذيرفتند.

احد :

 دره و كوهى است كه بدين نام شهرت دارد و در يك فرسنگى شمال مدينه واقع شده، و هم اكنون به خاطر گسترش شهر، قسمت فراوانى از اين فاصله را ساختمان‏ها پر كرده است. اين جا بود كه دومين جنگ ميان مسلمانان و مشركان‏ مكه در سال سوم هجرت رسول صلى الله عليه وآله درگرفت. هنگامى كه به رسول خدا خبر دادند ابوسفيان با سپاهيانش به مدينه روى نهاده‏اند، حضرتش شوراى جنگى تشكيل داد. نظر سالخوردگان اين بود كه شهر حالت دفاعى داشته باشد ولى جوانان كه قاطعيت بيشترى داشتند، گفتند: به بيرون شهر مى‏رويم و بر دشمنان حمله مى‏بريم چون اينان در اكثريت بودند. رسول خداصلى الله عليه وآله رأى آنان را پذيرفت. سلاح پوشيد و آماده رفتن شد. از سوى ديگر مشركان مكه خود را به ذوالحليفه رساندند و از آنجا به شمال يثرب رفتند و در كنار احد موضع گرفتند. شمار سپاهيان اسلام يك هزار تن بود.

پيش از شروع جنگ عبداللَّه بن اُبَى - سردسته منافقان - به عنوان اعتراض با سيصد تن از مردم خود به مدينه برگشت و گفت: محمد از بچه‏ها پيروى كرد و رأى مرا ناديده گرفت. مشهور است كه آيه 167 سوره آل عمران درباره او نازل شد. با جدا شدن عبداللَّه و پيروان او از پيامبر، تنها هفتصد تن باقى ماندند. رسول خداصلى الله عليه وآله عده‏اى از تيراندازان را بر جبل رمات گمارد و به عبداللَّه بن جبير، سردسته تيراندازان فرمود مواظب باشيد دشمن از پشت سر به ما حمله نكند. تا پايان جنگ بر جاى خود باشيد، جنگ به سود ما باشد يا به‏ زيان ما. با نخستين حمله مسلمانان، سپاه مكه عقب نشست و سربازان اسلام به گردآورى غنيمت پرداختند. گروه تيرانداز نيز براى آن كه از به دست آوردن غنيمت عقب نماند، موضع خود را رها كرد و عبداللَّه هرچه كوشيد مانع آنان شود نپذيرفتند. همين كه آنان مدخل دره را رها كردند سواره نظام دشمن به سركردگى خالد بن وليد، ناگهان بر سپاه اسلام حمله برد، در جريان اين حمله حمزه عموى رسول خداصلى الله عليه وآله و نزديك به هفتاد تن از مسلمانان شهيد گرديدند.

مزار حمزه سيدالشهدا و ديگر شهيدان در دامنه كوه قرار دارد. در شمار شهداى احد افرادى چون: مصعب بن عمير، حنظله غسيل الملائكه نيزبه چشم مى‏خورند.پيامبرصلى الله عليه وآله ازشهادت حمزه بسيارغمگين شدوبه او لقب «سيد الشهدا» داد. 

اماکن متبرکه مکه مکرمه :

اماکن متبرکه مکه مکرمه :

حج امانتى الهى و چهارمين ركن اسلام است، سه ركن پيش از آن عبارتند از «نماز»، «زكات»، و «روزه». در اهميت حج همين بس كه در روايت آمده است: «اگر مسلمانى مستطيع شود و به مكه نرود و بميرد، شايسته نام مسلمانى نيست و يهودى يا نصرانى از دنيا خواهد رفت.»

 شبه جزيره عربستان:

‏ عربستان سعودى دو ميليون و دويست و چهل هزار كيلومتر مربع مساحت دارد و جمعيت آن حدود 13 ميليون نفر است. اين كشور در جنوب غربى آسيا واقع شده و از شمال به كشور اردن هاشمى، عراق و كويت و از شرق به‏ خليج فارس و شيخ نشين‏هاى جنوبى آن و درياى عمان، و از جنوب به جمهورى يمن و از مغرب به درياى سرخ محدود است. پادشاهى در عربستان موروثى است و شخص پادشاه بر وزيران رياست دارد. پايتخت عربستان رياض است و مراكز دينى اين كشور دو شهر مكه و مدينه‏اند. ساكنان عربستان مسلمانند اما در فروع، پيرو مذهب احمد بن محمد بن حنبل (م - 242) و در اصول اعتقاد، پيرو مكتب ابوالحسن اشعرى (م - 330) مى‏باشند. گروهى از آنان پيروان محمد بن عبدالوهاب‏اند. وى در شهر «عُيَيْنه» از بلاد نجد متولد شد. فقه حنبلى را از پدر خويش آموخت و سرانجام بر اثر خواندن كتاب‏هاى ابن تيميه (661 - 728) و شاگرد او ابن قيم (691 - 751) روش آنان را پذيرفت. اين دو در اصطلاح، معروف به ظاهرى هستند، يعنى بر ظاهر معناى قرآن و احاديث اعتماد مى‏كنند. محمد بن سعود سر سلسله خاندان سعودى، كه در دهكده درعيه (نزديك رياض فعلى) اقامه داشت، به وى گرويد و پس از او نيز پادشاهان ديگر از وى پيروى كردند. محمد بن عبدالوهاب و گرويدگان به وى، ساختن قبر و هر گونه نما روى قبرها را بدعت و كفر مى‏دانند و بدين‏جهت آثار قبرهايى را كه در «بقيع»، «اُحُد»، «مكه» و ديگر جاها بود ويران كرده، قبرها را با زمين هموار ساختند. در عربستان سعودى پيروان ديگر مذاهب اسلامى نيز وجود دارند،و از جمله در مدينه، مكه و قطيف، اقليت شيعه زندگى مى‏كنند.

 مكه مكرمه:

مكه،‏ام القرى و مركز ظهور دين اسلام است و گذشته از شرافت و قداستى كه از آغاز خلقت و به خصوص از زمان حضرت ابراهيم عليه السلام داشت، نخستين آيه‏هاى قرآن كريم نيز در آنجا بر رسول خداصلى الله عليه وآله فرود آمد.

و نيز آنجا زادگاه آن حضرت و امير مؤمنان عليه السلام و فاطمه زهراعليها السلام است. مكه در ارتفاع 330 متر از سطح دريا قرار دارد و رشته كوه‏هاى متعددى آن را فرا گرفته است. فاصله مكه تا بندر جده حدود هشتاد كيلومتر و درجه حرارت آن در زمستان و تابستان ميان 18 تا 47 درجه بالاى صفر متغير است. هر چند اين شهر از هزاران سال پيش به قداست معروف بوده اما سراسر اين تاريخ جز آغاز و آخر آن به درستى روشن نيست. به فرموده قرآن كريم، نخستين كس ابراهيم بود كه خانواده خود را در اين سرزمين بى آب وعلف جاى داد تا اين كه در دوره‏هاى پس از آن، گروهى به نام «عماليق» بر آن مسلط شدند. در سده چهارم ميلادى بر اثر به هم خوردن اوضاع اجتماعى و اقتصادى جنوب عربستان، دسته‏هايى از مردم جنوب به ديگر نقاط شبه جزيره مهاجرت كردند. تيره‏اى كه به نام «جُرْهم» معروف بودند در مكه ساكن شدند و كار اداره شهر را به عهده گرفتند. پس از آنان تيره «خزاعه» بر آنجا سلطه يافتند و در آغاز سده ششم ميلادى قصى فرزند كلاب، جدّ اعلاى رسول خداصلى الله عليه وآله قريش را، كه در بيابان‏ها و دره‏هاى بيرون مكه مى‏زيستند، به شهر آورد و رياست مكه را در دست گرفت و «دار الندوه» را تأسيس كرد. دار الندوه نخستين و تنها مجلس مشاوره در سراسر عربستان بود. اين مجلس سپس منزلگاه خلفا و امرا گرديد، سپس اندك اندك بناى آن رو به ويرانى نهاد و سرانجام جزو مسجد گرديد و امروزه هيچ نشانى از آن نمانده است.

133

مسجد الحرام‏ :

 نام مسجدى است كه گرداگرد كعبه قرار دارد و قديمى‏ترين و معروفترين مسجد در تاريخ اسلام به شمار مى‏رود. تاريخ نشان مى‏دهد كه تا پس از رحلت رسول‏ گرامى صلى الله عليه وآله مردم خانه‏هاى خود را نزديك به خانه كعبه مى‏ساختند، سپس در دوران خلفا از آن جلوگيرى كرده و به تدريج بر مساحت مسجد افزودند، به شكلى كه هم اكنون حدود يكصد و هشتاد هزار متر مربع مساحت دارد. شصت و دو در بزرگ و كوچك براى آن ساخته‏اند، سه در اصلى و بزرگ آن به نام‏هاى «باب العمره»، «باب السلام» و «باب ملك عبد العزيز» معروف است و بر هر يك دو مناره به ارتفاع 92 متر با قاعده‏اى به ابعاد 7 × 7 متر قرار دارد و بر تارك هر مناره، هلالى به ارتفاع 6/5 متر از برنز طلاكارى است. هفتمين مناره مسجد بر در «باب الصفا» است. دو مناره بزرگ نيز كه هر يك به ارتفاع 89 متر است در ضلع غربى مسجد، در توسعه اخير بنا گرديده است كه بدين ترتيب تعداد آنها به نُه عدد رسيده است. مسجد با وسعت فعلى گنجايش حدود 820 هزار نمازگزار را دارد.

خانه كعبه‏:

كعبه ساختمان چهار گوشه مسقفى است در داخل مسجد الحرام كه نماى ظاهرى آن را سنگ‏هاى مايل به رنگ خاكسترى تشكيل مى‏دهد و در تمام مدت سال، با پرده‏اى سياه كه حاشيه فوقانى آن با نخ‏هاى طلايى قلاب دوزى شده، پوشيده است. بلندى خانه كعبه تقريباً 15 متر است. طول ضلع درِ كعبه، يعنى از ركن اسود تا ركن عراقى 68/11 متر طول ركن عراقى تا شامى، طرفى كه حجر اسماعيل در آن قرار دارد 9 متر و 90 سانتى متر طول ركن شامى تا ركن يمانى 04/12 متر و طول ركن يمانى تا ركن اسود 18/10 متر است. درِ خانه بر ضلع شرقى قرار دارد و بلندى آن از زمين دو متر است. و در تمام سال، جز هنگامى كه بخواهند داخل خانه را شستشو كنند، و يا ميهمانى بلند پايه از كشورهاى اسلامى داشته باشند بسته است.

اركان كعبه:

‏هر يك از چهار ضلع خانه يا چهار ركن آن، به نامى موسوم است، ركن شمالى را «عراقى»، ركن غربى را «شامى»، ركن جنوبى را «يمانى» و ركن شرقى را «اسود» گويند. خانه كعبه مربع شكل و مسقف و داخل آن داراى سه ستون است. در بازسازى سال 1375 ه ش. ديوارهاى داخلى آن را تعمير و سنگ‏هاى جديد بر آن نصب كرده‏اند.

حجر الاسود:

حجر الاسود كه در ركن شرقى است و به ارتفاع تقريبى يك و نيم متر از زمين قرار گرفته، سنگى است سياه مايل به سرخى و بيضى شكل به قطر سى سانتيمتر كه در آن نقطه‏هاى قرمز ديده مى‏شود و در پوششى از نقره قرار گرفته است.

ناودان:

‏ ناودان بر بام خانه، ميان ركن عراقى تا شامى و بر فراز حجر اسماعيل واقع است. گويند آن را نخست حجاج بن يوسف نهاد تا باران بر بام خانه جمع نشود. در روايت آمده است كه دعا در زير ناودان كعبه مستجاب است.

حجر اسماعيل‏:

 حجر اسماعيل ميان ركن شامى و عراقى و با ديواره‏اى به صورت نيم دايره، به ارتفاع 30/1 و عرض 50 سانتيمتر قرار دارد. گويند هاجر و اسماعيل و حدود 70 پيامبر در آنجا مدفون اند.

 

 

134

مُلْتَزَم :

‏آن قسمت از ديوار خانه، كه ميان حجر الأسود و درِ خانه كعبه واقع است را ملتزم نامند؛ زيرا حاجيان خود را موظف و ملزم مى‏دانند كه در آنجا دعا كنند.

مستجار:

 مستجار در كنار ركن يمانى و در قسمت مقابل درِ كعبه واقع شده و آن زمان كه كعبه دو در داشته، درِ ديگر آن در اين محل بوده و سپس مسدود گرديده است و گويند همان جايى است كه براى فاطمه بنت اسد هنگام ولادت مولود كعبه، على عليه السلام شكافته شد.

شاذروان:

‏ برآمدگى كوتاهى را كه در اطراف ديوار كعبه - جز سمت حجر اسماعيل - وجود دارد «شاذروان» نامند.

مقام ابراهيم:

درفاصله حدود13 مترى ديواركعبه ودرسمت حجرالاسود،بنايى باقبه‏اى كوچك وطلايى رنگ وجوددارد.درون آن سنگى است كه جاى پايى درآن ديده مى‏شودوآن‏منسوب به‏جاى پاى‏ابراهيم عليه السلام است.درگذشته،برروى اين محل قبه‏اى بزرگ ازآجروسنگ وچوب بناشده بودكه اطراف آن راباآيات قرآن مزين كرده بودندوچون ازفضاى مطاف مى‏كاست در سال 1385 ه . ق. به دستور دولت سعودى تخريب و به جاى آن ضريحى كوچك به شكل كنونى ساخته شد.

پرده كعبه:

بر روى كعبه پوششى است سياه رنگ كه آن را «كسوه» و يا «پرده كعبه» مى‏نامند. نخستين كسى كه خانه كعبه را پرده پوشانيد به قولى «تُبع حميرى» پادشاه يمن بود. اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام نيز همه ساله از عراق براى كعبه پرده‏اى مى‏فرستاد. چون مهدى عباسى به خلافت رسيد خادمان كعبه از انبوهى پرده‏ها بر روى كعبه شكايت كردند و گفتند بيم آن مى‏رود كه خانه صدمه ببيند. مهدى دستور داد پرده‏ها را بردارند و تنها يك پرده بر آن بگذارند وسالى يك بارآن راعوض كنند اين سنت تا به امروز ادامه دارد. و بر آن آيه‏هايى از قرآن كريم قلاب دوزى شده است.

زمزم‏:

هنگامى كه ابراهيم همسرش هاجر و اسماعيل را به مكه‏ آورد و كنار كعبه سكونت داد، اسماعيل به شدت تشنه شد و مادر به دنبال آب ميان صفا و مروه دويد و سرانجام جبرئيل بال و يا پاشنه پاى خود را بر زمين كوفت و زمزم جوشيد، پس از مدتى آثار چاه از ميان رفت تا آن كه عبدالمطلب بار ديگر آن را حفر نمود و از آن زمان تا كنون حاجيان از اين آب بهره‏مند مى‏شوند. در توسعه اخير سالن‏هاى جداگانه‏اى براى زنان و مردان، در طبقه زيرزمين مطاف، در كنار چاه ساخته شده و زائران از شيرهاى آبى كه در آنجا نصب شده و نيز از ظرف‏هاى ويژه‏اى كه در نقاط مختلف مسجد الحرام از آب زمزم پر مى‏شود استفاده مى‏كنند.

صفا و مروه‏ :

صفا و مروه نام دو كوهى است كه در مسعى قرار دارد و در موسم حج، حاجيان هفت بار فاصله ميان آن دو را طى مى‏كنند. با افزايشى كه در مساحت مسجد الحرام صورت گرفته، مسعى و مسجد الحرام به هم متصل شده است. طول آن 5/394 و عرض آن 20 متر است و ارتفاع طبقه اول 12 و طبقه دوم 9 متر مى‏باشد. هم اكنون قسمتى از كوه صفا باقى مانده ولى بخش عمده‏اى از كوه مروه در سال‏ 1374 شمسى با هدف گسترش محل، برداشته شده و تنها بخشى از كوه در محل دور زدن زير پاى سعى كنندگان باقى مانده است. مسعى مجموعاً 18 در دارد.

135

حِرا:

در شمال مكه كوهى است بلند، مشرف بر منا به نام كوه نور كه در دامنه جنوبى‏اش به فاصله 160 مترى از قله آن، غارى است به نام «حرا» و يكى از مكان‏هاى مقدس شهر مكه است. حضرت محمدصلى الله عليه وآله پيش از بعثت، در آنجا با خدا خلوت مى‏كرد و نخستين آيه‏هاى قرآن در آنجا بر پيامبر نازل شد.

زادگاه رسول خداصلى الله عليه وآله:

رسول خداصلى الله عليه وآله در خانه‏اى، در شعب ابى طالب چشم به جهان گشود. چون آن حضرت از مكه به مدينه هجرت كرد، عقيل آن خانه را گرفت و سپس به محمد بن يوسف ثقفى فروخت، سپس خيزران مادر هارون، آن را مسجد كرد تا مردم در آن نماز بگزارند. در سال 1009 ه . ق. سلطان محمد پسر سلطان مراد آن را از نو عمارت كرد و براى آن قبه و مناره ساخت و مؤذن و خادم و امام جماعت گمارد. آن جا اكنون كتابخانه عمومى شهر مكه است.

دار ارقم:

‏اين همان منزلى است كه پيامبرصلى الله عليه وآله و مسلمانان نخستين، در آغاز اسلام، پنهانى در آنجا جمع مى‏شدند و خدا را عبادت مى‏كردند. دار ارقم نزديك صفا و خارج مسجد الحرام بوده است. سپس در آن جا كتابخانه‏اى ساختند كه در سال 1395 ه . ق. ويران شد. و در توسعه‏اى كه در زمان سعود بن عبدالعزيز صورت گرفت، داخل مسجد گرديد.

کوه حرا و غار حرا:

کوه حرا به نام جبل النور ، جبل القرآن و جبل الاسلام نیز معروف است این کوه که یکی از مکانهای مقدس مکه و از آثار باقیمانده از عصر رسالت به شمار می رود، در شمال شرقی مکه ، در مسیر جاده ای واقع شده که به سمت عرفات می رود و در فاصله 5/1 کیلومتری سمت راست آن جاده قرار دارد در غار به سمت شمال است و فضای آن گنجایش تقریبی پنج نفر نشسته را دارد ارتفاع غار نیز به اندازه قامت یک انسان است غار حرا محل عبادت رسول خدا (ص ) بوده و آن حضرت روزهایی از ایام سال ، به ویژه ماه مبارک رمضان را در آنجا بسر می برده است در همین غار بود که نخستین بار بر رسول خدا (ص ) وحی نازل گردید این غار از جمله بهترین و متبرک ترین نقاط مکه محسوب می شود.

کوه ثور، غار ثور:

کوه ثور، کوهی است بزرگتر از کوه حرا که در جنوب شرقی مسجد الحرام و در فاصله ای دورتر نسبت به مکه واقع شده
است زمانی که مشرکان مکه قصد کشتن رسول خدا (ص ) را داشتند، آن حضرت از شهر خارج شده و به غار ثور رفت و
مدت سه روز در آن مخفی بودند به اعجاز الهی ، عنکبوتان تارهایی را بر در غار تنیدند تا مشرکانی را که در تعقیب حضرت بودند از رفتن به درون آن منصرف سازند.

شعب ابیطالب:

شعب ابیطالب ، یا شعب علی ، جایی است که مشرکان مکه ، پیامبر (ص ) و بنی هاشم را حدود سه سال در آنجا محصور کردند و مردم را از دیدار و معاملت با آنان منع نمودند این دره به سوی کوه ابوقبیس سرازیر است و همان جایی است که کتابخانه مکه هم اکنون در آن جاست و در کنار مسجدالحرام واقع است.

قبرستان ابوطالبک:

قبرستان ابوطالب یکی از زیارتگاههای مسلمانان در مکه به شمار می آید قبرستان ابوطالب محل دفن بسیاری از افراد خاندان بنی هاشم و برخی از نزدیکترین یاران رسول خدا (ص ) است عبدالمطلب جد پیامبر (ص )، عموی رسول خدا ابوطالب و خدیجه (س ) چهره دیگر مدفون در قبرستان ابوطالب است در این قبرستان بسیاری از عالمان شیعه نیز، که در مکه درگذشته یا به شهادت رسیده اند مدفونند.

136

مولد النبی(ص): 

خانه ای را که رسول خدا (ص ) در آن متولد شده ، با نام مولد النبی  می شناسند محل مولد النبی هم اکنون تخریب شده و در آنجا کتابخانه ای بنا شده که امروزه به نام مکتبة مکة المکرمه شناخته می شود.

صفا و مروه :

صفا و مروه نام دو کوهی است که در مسعی قرار دارد و در موسم حج ، حاجیان هفت بار فاصله بین آن دو را طی               می کنند با افزایشی که درمساحت مسجدالحرام صورت گرفته،مسعی ومسجدالحرام به هم متصل شده است طول آن 5/394 و عرض آن 20متر است و ارتفاع طبقه اول 12و طبقه دوم 9 متر می باشد مسعی مجموعا 18در دارد.

دار ارقم:

این همان منزلی است که پیامبر (ص ) و مسلمانان نخستین ، در آغاز اسلام پنهانی در آنجا جمع شده ، خدا را عبادت
می کردند دار ارقم نزدیک صفا و خارج مسجدالحرام بوده است سپس درآنجا کتابخانه ای ساختندکه درسال 1395 ه ق ویران شد و اکنون جزء میدانی است که روبروی صفا و مروه است.

شهر مکه:

شهر مکه مکرمه در دل مجموعه ای از دره های رشته کوههای حجاز واقع است و مسجد الحرام در میان دره ابراهیم ، با حدود 277متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد از ویژگی های برجسته این منطقه ، کوه های پر شمار پیرامون آن است که برخی از آنها در شکل گیری تاریخ آن نقش داشته اند، از آن جمله جبل النور است ، که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، پیش از بعثت ، در آن به پرستش خدا می پرداخت دیگر جبل ثور است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، در راه هجرت به مدینه منوره ، در آن پنهان شد هجرت ابراهیم علیه السلام از عراق به فلسطین و صحرای سینا در مصر و از آنجا به بیت الله الحرام در مکه مکرمه ، در حدود چهار هزار سال پیش ، دروازه های شمالی شهر را تعیین کرده است مهمترین دروازه های دیگر برای حاجیان عبارتند از: دروازه عراقی (زبیده) ، دروازه مصری ، دروازه شامی و دروازه یمانی یا جنوبی.

عرفات:

صحرایی است به درازای  12کیلومتر در شش کیلومتر و نیم ، در فاصله بیست و یک کیلومتری شمال مکه ، بر سر راه طائف  در جهت شمالی این دشت کوهی است که آن را جبل الرحمه یا جبل عرفات نامند صحرای عرفات در این سال ها درختکاری شده وهرحاجی بایدازظهرروزنهم ذی الحجه تاغروب شرعی آن روزدراین صحرابه قصد قربت وقوف نماید.

مشعر الحرام:

مشعر یا مزدلفه جایی است که حاجیان پس از عرفات بدان جا می روند و تا سر زدن آفتاب ، در آن می مانند مشعر میان دوتنگه عرفه از یک سو و محسر از سوی دیگر واقع شده است.

منا:

دره ای است به عرض تقریبا هفتصد متر و طول دو کیلومتر و نیم که حاجیان باید از طلوع خورشید روز دهم تا ظهر روز
دوازدهم جز ساعاتی که اجازه داده شده آنجا را ترک کنند  آن مکان بمانند آن را ملالانی ، منی  و ممنی  هر سه در خوانده اند و برای هر یک وجه تسمیه ای نیز ذکر کرده اند.

 

 

137

مسجد مزدلفه:

در فاصله شش کیلومتری مسجد نمره و پنج کیلومتری مسجد خیف در منا، مسجد مزدلفه قرار دارد که مساحت آن
حدود شش هزار متر مربع است.

مسجد الجن:

این مسجد مشهورترین و مسجد کهن مکه است موقعیت آن در پایین کوه حجون به سمت حرم ، حدود پنجاه متر بعد از پل حجون و در حاشیه قبرستان حجون است نقل شده که ، نامگذاری آن به مسجد جن به جهت رابطه ای است که با سوره جن ( یکی از سوره های قرآن ) دارد گویا این آیات در محلی که به نام مسجد جن شهرت دارد، نازل شده است.

مسجد خیف:

مسجد خیف در  سمت جنوبی و بر جانب چپ کسی است که از سوی عرفات می آید گویند رسول خدا (ص ) در حجة الوداع خیمه خودرادراین مکان زده و در جایی که محراب مسجد است پنج نماز را از نماز ظهر تا نماز صبح خوانده اند.
مسجد نمره : در محل خیمه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر حجة الوداع بر پا ساخت ، بنا شده است.

مسجد نمره:

در محل خیمه ای که پیامبر صلی الله علیه وآله در سفر حجة الوداع بر پا ساخت ، بنا شده است.

مسجد معرس:

مسجد معرس در نزدیکی مسجد شجره قرار دارد تعریس به معنای خواب آخر شب مسافر در استراحتگاه است از آنجا که رسول خدا (ص ) در این مسجد استراحت کرده و نماز صبح را خوانده است ، آن را به نام مسجد معرس می شناسند ویرانه این مسجد در سال 1354شمسی برجا بوده ، با این حال اکنون باید یقین داشت که در توسعه جدید یا در خود مسجد بزرگ شجره است یا میادین اطراف آن.

مسجد ذوالحلیفه:

مسجد شجره که نام دیگر آن ذوالحلیفه است ، حدود ده کیلومتر بیرون مدینه در منطقه آبار علی ( چاههایی که حضرت امیر (ع ) برای استفاده زائران خانه خدا حفر نمود ) قرار دارد نامگذاری این مسجد به شجره ( درخت ) از آنجاست که در عصر پیامبر (ص ) در آنجا درختی بوده که حضرت زیر آن احرام می بستند، و اهمیت این مسجد بیشتر در آن است که رسول خدا (ص ) در حجة الوداع در آنجا محرم شد زائرانی که از مدینه برای انجام اعمال حج روانه مکه می شوند در این مسجد که میقات آن مسیراست احرام می بندند.

مسجد جعرانه:

یکی دیگرازمیقاتهای عمره مفرده،منطقه جعرانه است پیامبر در بازگشت از جنگ حنین قریب پانزده روز در جعرانه توقف نمود و غنایم جنگ با هوازن را میان مردم تقسیم کرد در جعرانه مسجدی وجود دارد که به نام مسجد الرسول معروف است و در سمت چپ وادی جعرانه قرار دارد مساحت فعلی مسجد 1600متر مربع و معماری آن شبیه تنعیم است.

مسجد تنعیم :

در راه مکه مدینه ، منطقه ای است به نام نعمان که در میان دو کوه ناعم و نعیم قرار گرفته ، که حدود دو فرسنگ با مکه
فاصله دارد تنعیم نام درختی است که در بادیه شناخته شده است مسجدی که در این ناحیه وجود دارد و به نام مسجد تنعیم شناخته می شود، از میقاتهای عمره مفرده است مساحت این مسجد حدود 1200متر است.

 

138

آشنایی اجمالی با اماکن متبرکه در مدینه:

مدينه منوره:

مدينه، هجرتگاه پيامبرصلى الله عليه وآله مركز تأسيس حكومت اسلامى و نام‏آورترين شهرهاى اسلامى پس از مكه معظمه است. اين شهر در پانصد كيلومترى شمال شرقى مكه قرار گرفته، و ارتفاع آن از سطح دريا 916 متر است. نام پيشين آن «يثرب» بوده و برخى تاريخ نگاران عقيده دارند كه حدود قرن دوم پيش از ميلاد مسيح، مردمى از نژاد مصر قديم اين شهر را در دست داشته‏اند. شهرت اين شهر به خاطر هجرت پيامبر بدان جاست. آن حضرت در سال 622 م.كه مصادف با ماه ربيع الأول بود، به اين شهر درآمد و اين هجرت مبدأ تاريخ مسلمانان گشت ليكن آغاز سال هجرى را از ماه محرم گرفتند.درقرآن وسنت پيغمبروعرف مسلمانان،مردم شهرمدينه«انصار»ومسلمانان مكه«مهاجران»لقب گرفتند.

رسول خداصلى الله عليه وآله در ماه‏هاى نخستين هجرت، ميان دو گروه مهاجر و انصار عقد و پيمان برادرى بست و پيمان نامه مدينه، كه بايد آن را كاملترين و جامع‏ترين اعلاميه حقوق بشر خواند، در اين شهر و به فاصله كمتر از يك سال از هجرت نوشته شد و پس از آن مدينه مركز حكومت اسلامى گرديد.

مسجد النبی صلى الله عليه وآله:

 مسجد پيغمبرصلى الله عليه وآله كه در قسمت شرقى مدينه بنا شده پس از مسجد الحرام، مشهورترين مسجد در تاريخ اسلام است. هنگامى كه رسول خداصلى الله عليه وآله به مدينه رسيد در خانه ابوايوب انصارى منزل گزيد،جايى كه شتر وى آنجا خوابيد. زمين مسجد النبى از آنِ دو يتيم بود و در آنجا خرما خشك مى‏كردند. رسول خداصلى الله عليه وآله آن را به مبلغ ده دينار از ولىّ دو طفل خريدند و مسجد را در آن ساختند. مساحت زمين در آن روز حدود 2071 متر مربع بوده است. صحن مسجد را با ريگ سياه فرش كردند و ديوارها را با خشت و گل بالا بردند. در ساختن بناى اين مسجد شخص پيامبرصلى الله عليه وآله شركت داشتند. سقف قسمتى از مسجد را با شاخ و برگ درخت خرما پوشانيدند و از تنه درخت خرما براى ستون‏هاى آن استفاده كردند. سه در از جانب شرق، غرب و جنوب براى آن قرار دادند. قبله نخستين مسلمانان «مسجد الاقصى بودكه بعداًبه سمت خانه كعبه تغيير يافت.مساحت مسجدالنبى درسال‏هاى اخيربه حدوديك صدهزار متر رسيده است.

 صُفّه‏ :

در داخل مسجد النبى صفه يا ايوانچه مانندى آماده ساخته بودند كه مهاجران بى‏سر پناه در آن جا به سر مى‏بردند. اينان همان دسته از مسلمانان‏اند كه به «اصحاب صُفه» معروف گشتند. در تاريخ آمده است: پيش از آن كه قبله از بيت المقدس به طرف كعبه تغيير كند محراب رسول خدا صلى الله عليه وآله در ناحيه شمال مسجد بود. پس از تغيير قبله به دستور پيامبر، آن قسمت را مسقف كردند و آن مكانى براى استراحت و سكونت مسلمانان مهاجر و بى پناه گرديد كه در توسعه مسجد در سال هفتم هجرى داخل مسجد قرار گرفت.آنچه امروزه به صفه معروف است، روزگارى «دكة الاغوات» و جايگاه خواجه‏ هاى حرم بوده كه وظيفه‏ حراست و خدمتگزارى حرم را به عهده داشته‏اند. و آن به دستور نور الدين زنكى در سال 569 ه . ق. بنا گرديد.

خانه ‏هاى زنان پيامبر(ص) :

‏ خانه ‏هاى زنان پيغمبر كه به صورت حجره‏هايى بود، در سه طرف شمال، جنوب و شرق مسجد قرار داده شد و چون آن حضرت به جوار پروردگار شتافت، ايشان را در حجره عايشه كه در كنار مسجد بود به خاك سپردند.

 

139

روضه نبوى:

روضه نبوى در ناحيه جنوب شرقى (رو به سوى قبله) مسجد، يعنى مسافت ميان قبر پيغمبرصلى الله عليه وآله و منبر آن حضرت است كه طول آن بيست و دو متر و عرض آن پانزده متر مى‏باشد. در محدوده روضه، مرقد مطهر، منبر و محراب واقع است. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «ميان منبر و خانه من باغى است از باغ‏هاى بهشت.»

منبر:

در سمت غربى محراب مسجد، منبرى است از سنگ مرمر در كمال زيبايى كه سلطان مراد سوم آن را در محرم سال 998 هجرى به مسجد هديه كرد و آن را به جاى منبر قايتباى قرار دادند كه در جايگاه منبر پيامبر خداصلى الله عليه وآله گذاشته شده است.

محراب‏:

محراب جايگاه نماز پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏باشد.درزمان آن حضرت‏چيزى‏به‏نام‏ محراب‏ وجودنداشت،درجريان توسعه مسجد در زمان وليد بن عبدالملك اموى، در محل نماز پيامبرصلى الله عليه وآله محرابى ساخته شد. اين محراب در طول زمان دگرگونى‏هاراتحمل كرده وبناى فعلى آن ازدوره سلطان اشرف قايتباى ازسلاطين مملوكى مصر،باقى مانده است.

ستون‏هاى مسجد نبوى :‏

در مسجد نبوى ستون‏هايى است كه هر يك نامى خاص دارد. هشت ستون از زمان پيامبرصلى الله عليه وآله هنوز در مسجد باقى است كه با رنگ سفيد مشخص شده‏اند كه عبارتند از: ستون مُخَلَّقه: اين ستون بر جايى نهاده شده كه تنه درخت خرمايى كه پيامبرصلى الله عليه وآله به هنگام ايراد خطبه بر آن تكيه مى‏كرد، در آنجا بوده است و پس از آن كه براى آن حضرت منبرى ساختند از آن ستون ناله‏اى برخاست و به‏ همين دليل به آن ستون «حنّانه» مى‏گفتند.ستون توبه:آن را ستون ابولبابه نيز مى‏نامند پس از شكست بنوقريظه ابولبابه به خاطر گناهى كه مرتكب شد، مورد بى توجهى پيامبرصلى الله عليه وآله و ياران آن حضرت قرار گرفت و سرانجام خود را به ستون مسجد بست تا آن كه آيه‏اى در پذيرفته شدن توبه او به رسول خداصلى الله عليه وآله نازل گرديد. ستون مَحرَس: در كنار اين ستون، علی عليه السلام مى‏ايستاد و از رسول خدا محافظت مى‏كرد. اين ستون را به نام استوانه على عليه السلام نيز مى‏شناسند، زيرا جايگاه نماز آن حضرت بوده است. ستون وُفُود: در كنار اين ستون رسول اللَّه صلى الله عليه وآله با سران قبايل و هيأت‏هاى نمايندگى و سياسى ديدار كرده و آنان را به حضور مى‏پذيرفتند. ستون سرير: رسول خداصلى الله عليه وآله در كنار اين ستون تختى از شاخه‏هاى خرما مى‏گذاشت و شب بر روى آن استراحت مى‏كرد. مقام جبرئيل‏، جبرئيل امين در اين مكان خدمت رسول اللَّه مشرف مى‏شده است.

درهاى مسجد النبى‏ زمانى كه مسجد النبى ساخته شد، سه در براى ورود و خروج مردم ساختند، برخى از اصحاب نيز در حاشيه مسجد خانه ساخته، درى به درون مسجد باز كردند. در سال سوم هجرت، قبل از غزوه احد، به دستور پيامبرصلى الله عليه وآله همه درهاى خانه‏ها به جز در خانه علىعليه السلام به مسجد بسته شد. تعداد درهاى مسجد در امتداد زمان تغييراتى يافته است مشهورترين آنها عبارتند از: 1 - باب الرحمه 2 - باب جبرئيل‏ 3 - باب السلام 4 - باب النساء با توسعه‏هاى اخير، مسجد النبى هم اكنون هفت در دارد.

 

 

140

مناره‏هاى مسجد:

در توسعه زمان وليد بن عبدالملك بر چهار گوشه مسجد النبى چهار مناره ساخته شد، پس از آن مناره ديگرى نيز ساخته شد كه مناره اصلى مسجد عبارت بود از: مناره‏هاى سليمانيه، مجيديه كه در دو سوى ضلع شمالى قرار داشت و مناره‏هاى قايتباى و باب السلام كه در دو سوى ضلع جنوب شرقى و ضلع غربى مسجد واقع بود.در افزوده‏هاى جديد مسجد، شش مناره ديگر ساخته شده و بدين ترتيب مجموع آنها به ده عدد مى‏رسد.

بقيع:

قبرستان بقيع قديمى‏ترين و شناخته‏ترين قبرستان در اسلام است. آن را «بقيع غرقد» نيز مى‏نامند. اين قبرستان در ناحيه شرقى مدينه واقع شده است.مزار امام حسن مجتبى، امام سجاد، امام محمد باقر و اما جعفر صادق عليهم السلام و به قولى حضرت زهراعليها السلام در آن جاست. قبر ابراهيم، رقيه، ام كلثوم و زينب برخى از فرزندان رسول خداصلى الله عليه وآله در آنجاست. فاطمه بنت اسد مادر امير مؤمنان عليه السلام، عباس بن عبدالمطلب عموى پيامبر، زينب فرزند خزيمه، ريحانه، ماريه قبطيه، زينب بنت جحش، ام حبيبه، حفصه، سوده، صفيه، جويريه، عايشه و ام سلمه همسران رسول خداصلى الله عليه وآله نيز در آنجا مدفونند. چهره‏هاى سرشناس ديگرى چون: محمد حنفيه، فرزند امير مؤمنان عليه السلام عقيل بن ابى طالب برادر آن حضرت، عبداللَّه بن جعفر همسر حضرت زينب عليها السلام، اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام، عاتكه، صفيه عمه‏هاى رسول خداصلى الله عليه وآله و بسيارى از صحابه و تابعين و علما در بقيع مدفون‏اند.

مساجد مدينه‏ :

در مدينه مساجد فراوانى وجود دارد كه اسامى برخى از آنها عبارت است از: 1 - مسجد قبا، مسجد ذوقبلتين، 3 - مسجد جمعه، 4 - مسجد فضيخ، 5 - مسجد فتح، 6 - مسجد على، 7 - مسجد غمامه، 8 - مسجد الاجابه (مباهله)، 9 - مسجد فاطمة الزهراء، 10 - مسجد امام على بن ابى طالب، 11 - مسجد سلمان، 12 - مسجد شجره، 13 - مسجد معرس، 14 - مسجد ثنية الوداع، 15 - مسجد ابوذر، 16 - مسجد سقيا، 17 - مسجد و مشربه ام ابراهيم.

مسجد قبا :

قبا دهكده‏اى بوده در دو ميلى مدينه كه مقارن هجرت پيامبرصلى الله عليه وآله به اين شهر، طايفه بنى عمرو بن عوف در آن‏ سكونت داشتند.پيامبرصلى الله عليه وآله پس از ورود به مدينه با كمك اصحاب و يارانش اولين مسجد را كه به قبا نامگذارى شد در همين مكان ساختند. هم اكنون مساحت تقريبى مسجد و بناهاى جانبى مربوط به آن به 13500 متر مربع رسيده و به شكل زيبايى ساخته شده است. كه جاى 20000 نمازگزار را دارد و چهار مناره كه هر كدام 47 متر طول دارد. آيه «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى» درباره همين مسجد نازل شده است.

مسجد قبلتين‏:

اين مسجد در فاصله 5/3 كيلومترى مسجد النبى صلى الله عليه وآله در شمال غربى مدينه قرار دارد و در ماه شعبان، سال دوم از هجرت، هنگامى كه پيغمبر نماز ظهر را مى‏خواندند آيه «فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا» نازل و آن حضرت براى نماز روى خود را از بيت المقدس به طرف كعبه برگرداندند. در اين مسجد، به ياد بود اين تغيير، دو محراب به سوى قبله نخستين و قبله دوم ساخته بودند ليكن در نوسازى اخيرآنهارابرداشته‏اند.مساحت مسجددربازسازى اخيردر سال 1408 ه . ق. به سه هزار و نهصد و بيست متر مربع رسيده است.

 

141

مسجد جمعه:

‏ پس از مسجد قبا، اين مسجد از جهت تاريخى دومين مسجد است. پيامبرصلى الله عليه وآله پس از حركت از قبا به طرف مدينه در محله‏اى كه خاندان بنى عمرو بن عوف ساكن بودند روز جمعه فرود آمدند و اولين نماز جمعه را در آنجا اقامه كردند سپس جاى آن مسجدى ساخته شد. اين مسجد در سال 1412 توسط دولت سعودى در مساحت 1630 متر بازسازى شد. مسجد فضيخ‏ اين مسجد در انتهاى شارع العوالى واقع شده و از مساجد تاريخى و معروف است. فضيخ درخت خرما است و از آنجا كه در محل اين مسجد درخت خرما بوده به اين اسم ناميده شده است، نام ديگر آن مسجد رد شمس مى‏باشد. اين مسجد اخيراً تخريب گرديده و احتمال دارد بناى جديدى در آن احداث گردد.

مسجد فتح‏:

اين مسجد در شمال غربى مدينه در دامنه كوه سلع بر بلندى قرار دارد.  در اين مكان بود كه رسول خداصلى الله عليه وآله در جنگ خندق از خداوند طلب فتح و پيروزى كرد و خداوند دعاى آن حضرت را مستجاب نمود و مشركان شكست خوردند. برخى نيز گفته‏اند سوره فتح در اين مكان بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل شد. پس از آن روى اين تپه مسجد فتح را بنا نهادند. بناى فعلى مسجد فتح كه مربوط به سال 1270 هجرى قمرى است حدود 24 متر مربع و ارتفاع آن 5/4 متر مى‏باشد.   

مسجد علی عليه السلام:

اين مسجد در جنوب مسجد فتح و مشرف بر وادى بطحان است. گويند در مدت محاصره شهر مدينه در جنگ احزاب امير المؤمنين عليه السلام در آن به عبادت مى‏پرداخته است. در نزديكى اين مسجد مسجد ديگرى است كه به نام مسجد فاطمه عليها السلام معروف است و همراه با مساجد فتح، سلمان، ابوبكر، عمر و مسجد قبلتين به نام مساجد سبعه معروف‏اند. مسجد غمامه‏ غمامه به معناى ابر است. واقدى مى‏نويسد: نخستين‏  نماز عيد كه رسول خداصلى الله عليه وآله به سال دوم هجرت در مدينه خواند، در صحرا بود. آن حضرت نماز را در صحرا خواند سپس در سده دوم هجرت، آن نمازگاه را مسجد كردند. در سبب نامگذارى آن به «غمامه» نوشته‏اند: رسول خدا در آنجا براى باران دعا كرد و چون دعا خواند ابرى پديد آمد و باران باريد. اين مسجد هم اكنون توسعه يافته و به سبكى نو ساخته شده است.

 مَشْرَبه ام ابراهيم:

 ‏در سبب نامگذارى آن نوشته‏اند: ماريه قبطيه، ابراهيم فرزند رسول خداصلى الله عليه وآله را در اين مكان به دنيا آورد. و در تاريخ آمده است: رسول خداصلى الله عليه وآله در مشربه ام ابراهيم نماز گزارد.مشربه بستانى بوده است در منطقه عاليه يا عوالى مدينه، در شمال مسجد بنى قريظه، در حال حاضر آثار آن از ميان رفته و به صورت يك قبرستانى باقى مانده است.

مسجدابوذر: اين مسجد در انتهاى شارع ابوذر فعلى است و اخيراً آن را تخريب كرده وازنوبامساحتى بيشترساخته‏اند.

مسجد شجره‏:

اين مسجد در فاصله يك فرسنگ و نيم از مدينه قرار داشته كه اكنون با گسترش شهر، اين مسافت كمتر شده است. چون درخت كنارى در كنار مسجد بوده، اين مسجد به نام «شجره» معروف گرديده است. اهميت اين مسجد بيشتر در آن است كه رسول خداصلى الله عليه وآله در عمره حديبيه، عمرة القضاء و در حجة الوداع، در آنجا محرم شد. هم اكنون حاجيان ايرانى كه پيش از اعمال عمره به مدينه مى‏روند، در مسجد شجره احرام مى‏بندند. اين مسجد در سال‏هاى پيش بسيار محقر و خالى از نظافت بود.

142

در نوسازى اخير (از1366به بعد) بر مساحت مسجد افزوده‏اند،چنانكه مساحت مسجد حدود 26000 متر مربع مى‏باشد. در بيرون مسجد بيش از پانصد دوش حمام و بيش از سيصد و پنجاه عدد دستشويى ساخته شده است.

مسجد مباهله‏ :

مسجدى را كه به نام «مسجد مباهله» نشان مى‏دهند، نماينده رويدادى تاريخى و بزرگ است. «مباهله» در لغت «بر يكديگر نفرين و لعنت كردن» است. در سال دهم هجرت گروهى از ترسايان نجران‏  (ناحيه‏اى است در يمن در جنوب عربستان) نزد حضرت رسول صلى الله عليه وآله آمدند و درباره عيسى عليه السلام با او گفتگو كردند. رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: عيسى بنده خدا و كلمه او بود كه آن را بر مريم القا فرمود. گفتند چگونه ممكن است انسانى بى پدر به دنيا آيد؟ قرآن در اين باره نازل شد كه مَثَل عيسى، مثل آدم است. چون گفتگو دراز گرديد رسول خداصلى الله عليه وآله به حكم خدا فرمود: ما و شما پسران، زنانمان و خودمان مباهله مى‏كنيم تا دروغ گويان مشمول لعنت الهى گردند.در آن روز كه بيست و چهارم و به قولى بيست و يكم ذوالحجه بود، رسول خدا با على مرتضى و فاطمه زهرا و حسن و حسين عليهم السلام براى مباهله بيرون شدند. ترسايان چون شكوه و جلال آن بزرگواران را ديدند، ترسيدند و از مباهله چشم پوشيدند و با رسول صلى الله عليه وآله مصالحه كردند و جزيه پذيرفتند.

احد :

 دره و كوهى است كه بدين نام شهرت دارد و در يك فرسنگى شمال مدينه واقع شده، و هم اكنون به خاطر گسترش شهر، قسمت فراوانى از اين فاصله را ساختمان‏ها پر كرده است. اين جا بود كه دومين جنگ ميان مسلمانان و مشركان‏ مكه در سال سوم هجرت رسول صلى الله عليه وآله درگرفت. هنگامى كه به رسول خدا خبر دادند ابوسفيان با سپاهيانش به مدينه روى نهاده‏اند، حضرتش شوراى جنگى تشكيل داد. نظر سالخوردگان اين بود كه شهر حالت دفاعى داشته باشد ولى جوانان كه قاطعيت بيشترى داشتند، گفتند: به بيرون شهر مى‏رويم و بر دشمنان حمله مى‏بريم چون اينان در اكثريت بودند. رسول خداصلى الله عليه وآله رأى آنان را پذيرفت. سلاح پوشيد و آماده رفتن شد. از سوى ديگر مشركان مكه خود را به ذوالحليفه رساندند و از آنجا به شمال يثرب رفتند و در كنار احد موضع گرفتند. شمار سپاهيان اسلام يك هزار تن بود.

پيش از شروع جنگ عبداللَّه بن اُبَى - سردسته منافقان - به عنوان اعتراض با سيصد تن از مردم خود به مدينه برگشت و گفت: محمد از بچه‏ها پيروى كرد و رأى مرا ناديده گرفت. مشهور است كه آيه 167 سوره آل عمران درباره او نازل شد. با جدا شدن عبداللَّه و پيروان او از پيامبر، تنها هفتصد تن باقى ماندند. رسول خداصلى الله عليه وآله عده‏اى از تيراندازان را بر جبل رمات گمارد و به عبداللَّه بن جبير، سردسته تيراندازان فرمود مواظب باشيد دشمن از پشت سر به ما حمله نكند. تا پايان جنگ بر جاى خود باشيد، جنگ به سود ما باشد يا به‏ زيان ما. با نخستين حمله مسلمانان، سپاه مكه عقب نشست و سربازان اسلام به گردآورى غنيمت پرداختند. گروه تيرانداز نيز براى آن كه از به دست آوردن غنيمت عقب نماند، موضع خود را رها كرد و عبداللَّه هرچه كوشيد مانع آنان شود نپذيرفتند. همين كه آنان مدخل دره را رها كردند سواره نظام دشمن به سركردگى خالد بن وليد، ناگهان بر سپاه اسلام حمله برد، در جريان اين حمله حمزه عموى رسول خداصلى الله عليه وآله و نزديك به هفتاد تن از مسلمانان شهيد گرديدند.

مزار حمزه سيدالشهدا و ديگر شهيدان در دامنه كوه قرار دارد. در شمار شهداى احد افرادى چون: مصعب بن عمير، حنظله غسيل الملائكه نيزبه چشم مى‏خورند.پيامبرصلى الله عليه وآله ازشهادت حمزه بسيارغمگين شدوبه او لقب «سيد الشهدا» داد. 

اماکن متبرکه مکه مکرمه :

اماکن متبرکه مکه مکرمه :

حج امانتى الهى و چهارمين ركن اسلام است، سه ركن پيش از آن عبارتند از «نماز»، «زكات»، و «روزه». در اهميت حج همين بس كه در روايت آمده است: «اگر مسلمانى مستطيع شود و به مكه نرود و بميرد، شايسته نام مسلمانى نيست و يهودى يا نصرانى از دنيا خواهد رفت.»

 شبه جزيره عربستان:

‏ عربستان سعودى دو ميليون و دويست و چهل هزار كيلومتر مربع مساحت دارد و جمعيت آن حدود 13 ميليون نفر است. اين كشور در جنوب غربى آسيا واقع شده و از شمال به كشور اردن هاشمى، عراق و كويت و از شرق به‏ خليج فارس و شيخ نشين‏هاى جنوبى آن و درياى عمان، و از جنوب به جمهورى يمن و از مغرب به درياى سرخ محدود است. پادشاهى در عربستان موروثى است و شخص پادشاه بر وزيران رياست دارد. پايتخت عربستان رياض است و مراكز دينى اين كشور دو شهر مكه و مدينه‏اند. ساكنان عربستان مسلمانند اما در فروع، پيرو مذهب احمد بن محمد بن حنبل (م - 242) و در اصول اعتقاد، پيرو مكتب ابوالحسن اشعرى (م - 330) مى‏باشند. گروهى از آنان پيروان محمد بن عبدالوهاب‏اند. وى در شهر «عُيَيْنه» از بلاد نجد متولد شد. فقه حنبلى را از پدر خويش آموخت و سرانجام بر اثر خواندن كتاب‏هاى ابن تيميه (661 - 728) و شاگرد او ابن قيم (691 - 751) روش آنان را پذيرفت. اين دو در اصطلاح، معروف به ظاهرى هستند، يعنى بر ظاهر معناى قرآن و احاديث اعتماد مى‏كنند. محمد بن سعود سر سلسله خاندان سعودى، كه در دهكده درعيه (نزديك رياض فعلى) اقامه داشت، به وى گرويد و پس از او نيز پادشاهان ديگر از وى پيروى كردند. محمد بن عبدالوهاب و گرويدگان به وى، ساختن قبر و هر گونه نما روى قبرها را بدعت و كفر مى‏دانند و بدين‏جهت آثار قبرهايى را كه در «بقيع»، «اُحُد»، «مكه» و ديگر جاها بود ويران كرده، قبرها را با زمين هموار ساختند. در عربستان سعودى پيروان ديگر مذاهب اسلامى نيز وجود دارند،و از جمله در مدينه، مكه و قطيف، اقليت شيعه زندگى مى‏كنند.

 مكه مكرمه:

مكه،‏ام القرى و مركز ظهور دين اسلام است و گذشته از شرافت و قداستى كه از آغاز خلقت و به خصوص از زمان حضرت ابراهيم عليه السلام داشت، نخستين آيه‏هاى قرآن كريم نيز در آنجا بر رسول خداصلى الله عليه وآله فرود آمد.

و نيز آنجا زادگاه آن حضرت و امير مؤمنان عليه السلام و فاطمه زهراعليها السلام است. مكه در ارتفاع 330 متر از سطح دريا قرار دارد و رشته كوه‏هاى متعددى آن را فرا گرفته است. فاصله مكه تا بندر جده حدود هشتاد كيلومتر و درجه حرارت آن در زمستان و تابستان ميان 18 تا 47 درجه بالاى صفر متغير است. هر چند اين شهر از هزاران سال پيش به قداست معروف بوده اما سراسر اين تاريخ جز آغاز و آخر آن به درستى روشن نيست. به فرموده قرآن كريم، نخستين كس ابراهيم بود كه خانواده خود را در اين سرزمين بى آب وعلف جاى داد تا اين كه در دوره‏هاى پس از آن، گروهى به نام «عماليق» بر آن مسلط شدند. در سده چهارم ميلادى بر اثر به هم خوردن اوضاع اجتماعى و اقتصادى جنوب عربستان، دسته‏هايى از مردم جنوب به ديگر نقاط شبه جزيره مهاجرت كردند. تيره‏اى كه به نام «جُرْهم» معروف بودند در مكه ساكن شدند و كار اداره شهر را به عهده گرفتند. پس از آنان تيره «خزاعه» بر آنجا سلطه يافتند و در آغاز سده ششم ميلادى قصى فرزند كلاب، جدّ اعلاى رسول خداصلى الله عليه وآله قريش را، كه در بيابان‏ها و دره‏هاى بيرون مكه مى‏زيستند، به شهر آورد و رياست مكه را در دست گرفت و «دار الندوه» را تأسيس كرد. دار الندوه نخستين و تنها مجلس مشاوره در سراسر عربستان بود. اين مجلس سپس منزلگاه خلفا و امرا گرديد، سپس اندك اندك بناى آن رو به ويرانى نهاد و سرانجام جزو مسجد گرديد و امروزه هيچ نشانى از آن نمانده است.

133

مسجد الحرام‏ :

 نام مسجدى است كه گرداگرد كعبه قرار دارد و قديمى‏ترين و معروفترين مسجد در تاريخ اسلام به شمار مى‏رود. تاريخ نشان مى‏دهد كه تا پس از رحلت رسول‏ گرامى صلى الله عليه وآله مردم خانه‏هاى خود را نزديك به خانه كعبه مى‏ساختند، سپس در دوران خلفا از آن جلوگيرى كرده و به تدريج بر مساحت مسجد افزودند، به شكلى كه هم اكنون حدود يكصد و هشتاد هزار متر مربع مساحت دارد. شصت و دو در بزرگ و كوچك براى آن ساخته‏اند، سه در اصلى و بزرگ آن به نام‏هاى «باب العمره»، «باب السلام» و «باب ملك عبد العزيز» معروف است و بر هر يك دو مناره به ارتفاع 92 متر با قاعده‏اى به ابعاد 7 × 7 متر قرار دارد و بر تارك هر مناره، هلالى به ارتفاع 6/5 متر از برنز طلاكارى است. هفتمين مناره مسجد بر در «باب الصفا» است. دو مناره بزرگ نيز كه هر يك به ارتفاع 89 متر است در ضلع غربى مسجد، در توسعه اخير بنا گرديده است كه بدين ترتيب تعداد آنها به نُه عدد رسيده است. مسجد با وسعت فعلى گنجايش حدود 820 هزار نمازگزار را دارد.

خانه كعبه‏:

كعبه ساختمان چهار گوشه مسقفى است در داخل مسجد الحرام كه نماى ظاهرى آن را سنگ‏هاى مايل به رنگ خاكسترى تشكيل مى‏دهد و در تمام مدت سال، با پرده‏اى سياه كه حاشيه فوقانى آن با نخ‏هاى طلايى قلاب دوزى شده، پوشيده است. بلندى خانه كعبه تقريباً 15 متر است. طول ضلع درِ كعبه، يعنى از ركن اسود تا ركن عراقى 68/11 متر طول ركن عراقى تا شامى، طرفى كه حجر اسماعيل در آن قرار دارد 9 متر و 90 سانتى متر طول ركن شامى تا ركن يمانى 04/12 متر و طول ركن يمانى تا ركن اسود 18/10 متر است. درِ خانه بر ضلع شرقى قرار دارد و بلندى آن از زمين دو متر است. و در تمام سال، جز هنگامى كه بخواهند داخل خانه را شستشو كنند، و يا ميهمانى بلند پايه از كشورهاى اسلامى داشته باشند بسته است.

اركان كعبه:

‏هر يك از چهار ضلع خانه يا چهار ركن آن، به نامى موسوم است، ركن شمالى را «عراقى»، ركن غربى را «شامى»، ركن جنوبى را «يمانى» و ركن شرقى را «اسود» گويند. خانه كعبه مربع شكل و مسقف و داخل آن داراى سه ستون است. در بازسازى سال 1375 ه ش. ديوارهاى داخلى آن را تعمير و سنگ‏هاى جديد بر آن نصب كرده‏اند.

حجر الاسود:

حجر الاسود كه در ركن شرقى است و به ارتفاع تقريبى يك و نيم متر از زمين قرار گرفته، سنگى است سياه مايل به سرخى و بيضى شكل به قطر سى سانتيمتر كه در آن نقطه‏هاى قرمز ديده مى‏شود و در پوششى از نقره قرار گرفته است.

ناودان:

‏ ناودان بر بام خانه، ميان ركن عراقى تا شامى و بر فراز حجر اسماعيل واقع است. گويند آن را نخست حجاج بن يوسف نهاد تا باران بر بام خانه جمع نشود. در روايت آمده است كه دعا در زير ناودان كعبه مستجاب است.

حجر اسماعيل‏:

 حجر اسماعيل ميان ركن شامى و عراقى و با ديواره‏اى به صورت نيم دايره، به ارتفاع 30/1 و عرض 50 سانتيمتر قرار دارد. گويند هاجر و اسماعيل و حدود 70 پيامبر در آنجا مدفون اند.

 

 

134

مُلْتَزَم :

‏آن قسمت از ديوار خانه، كه ميان حجر الأسود و درِ خانه كعبه واقع است را ملتزم نامند؛ زيرا حاجيان خود را موظف و ملزم مى‏دانند كه در آنجا دعا كنند.

مستجار:

 مستجار در كنار ركن يمانى و در قسمت مقابل درِ كعبه واقع شده و آن زمان كه كعبه دو در داشته، درِ ديگر آن در اين محل بوده و سپس مسدود گرديده است و گويند همان جايى است كه براى فاطمه بنت اسد هنگام ولادت مولود كعبه، على عليه السلام شكافته شد.

شاذروان:

‏ برآمدگى كوتاهى را كه در اطراف ديوار كعبه - جز سمت حجر اسماعيل - وجود دارد «شاذروان» نامند.

مقام ابراهيم:

درفاصله حدود13 مترى ديواركعبه ودرسمت حجرالاسود،بنايى باقبه‏اى كوچك وطلايى رنگ وجوددارد.درون آن سنگى است كه جاى پايى درآن ديده مى‏شودوآن‏منسوب به‏جاى پاى‏ابراهيم عليه السلام است.درگذشته،برروى اين محل قبه‏اى بزرگ ازآجروسنگ وچوب بناشده بودكه اطراف آن راباآيات قرآن مزين كرده بودندوچون ازفضاى مطاف مى‏كاست در سال 1385 ه . ق. به دستور دولت سعودى تخريب و به جاى آن ضريحى كوچك به شكل كنونى ساخته شد.

پرده كعبه:

بر روى كعبه پوششى است سياه رنگ كه آن را «كسوه» و يا «پرده كعبه» مى‏نامند. نخستين كسى كه خانه كعبه را پرده پوشانيد به قولى «تُبع حميرى» پادشاه يمن بود. اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام نيز همه ساله از عراق براى كعبه پرده‏اى مى‏فرستاد. چون مهدى عباسى به خلافت رسيد خادمان كعبه از انبوهى پرده‏ها بر روى كعبه شكايت كردند و گفتند بيم آن مى‏رود كه خانه صدمه ببيند. مهدى دستور داد پرده‏ها را بردارند و تنها يك پرده بر آن بگذارند وسالى يك بارآن راعوض كنند اين سنت تا به امروز ادامه دارد. و بر آن آيه‏هايى از قرآن كريم قلاب دوزى شده است.

زمزم‏:

هنگامى كه ابراهيم همسرش هاجر و اسماعيل را به مكه‏ آورد و كنار كعبه سكونت داد، اسماعيل به شدت تشنه شد و مادر به دنبال آب ميان صفا و مروه دويد و سرانجام جبرئيل بال و يا پاشنه پاى خود را بر زمين كوفت و زمزم جوشيد، پس از مدتى آثار چاه از ميان رفت تا آن كه عبدالمطلب بار ديگر آن را حفر نمود و از آن زمان تا كنون حاجيان از اين آب بهره‏مند مى‏شوند. در توسعه اخير سالن‏هاى جداگانه‏اى براى زنان و مردان، در طبقه زيرزمين مطاف، در كنار چاه ساخته شده و زائران از شيرهاى آبى كه در آنجا نصب شده و نيز از ظرف‏هاى ويژه‏اى كه در نقاط مختلف مسجد الحرام از آب زمزم پر مى‏شود استفاده مى‏كنند.

صفا و مروه‏ :

صفا و مروه نام دو كوهى است كه در مسعى قرار دارد و در موسم حج، حاجيان هفت بار فاصله ميان آن دو را طى مى‏كنند. با افزايشى كه در مساحت مسجد الحرام صورت گرفته، مسعى و مسجد الحرام به هم متصل شده است. طول آن 5/394 و عرض آن 20 متر است و ارتفاع طبقه اول 12 و طبقه دوم 9 متر مى‏باشد. هم اكنون قسمتى از كوه صفا باقى مانده ولى بخش عمده‏اى از كوه مروه در سال‏ 1374 شمسى با هدف گسترش محل، برداشته شده و تنها بخشى از كوه در محل دور زدن زير پاى سعى كنندگان باقى مانده است. مسعى مجموعاً 18 در دارد.

135

حِرا:

در شمال مكه كوهى است بلند، مشرف بر منا به نام كوه نور كه در دامنه جنوبى‏اش به فاصله 160 مترى از قله آن، غارى است به نام «حرا» و يكى از مكان‏هاى مقدس شهر مكه است. حضرت محمدصلى الله عليه وآله پيش از بعثت، در آنجا با خدا خلوت مى‏كرد و نخستين آيه‏هاى قرآن در آنجا بر پيامبر نازل شد.

زادگاه رسول خداصلى الله عليه وآله:

رسول خداصلى الله عليه وآله در خانه‏اى، در شعب ابى طالب چشم به جهان گشود. چون آن حضرت از مكه به مدينه هجرت كرد، عقيل آن خانه را گرفت و سپس به محمد بن يوسف ثقفى فروخت، سپس خيزران مادر هارون، آن را مسجد كرد تا مردم در آن نماز بگزارند. در سال 1009 ه . ق. سلطان محمد پسر سلطان مراد آن را از نو عمارت كرد و براى آن قبه و مناره ساخت و مؤذن و خادم و امام جماعت گمارد. آن جا اكنون كتابخانه عمومى شهر مكه است.

دار ارقم:

‏اين همان منزلى است كه پيامبرصلى الله عليه وآله و مسلمانان نخستين، در آغاز اسلام، پنهانى در آنجا جمع مى‏شدند و خدا را عبادت مى‏كردند. دار ارقم نزديك صفا و خارج مسجد الحرام بوده است. سپس در آن جا كتابخانه‏اى ساختند كه در سال 1395 ه . ق. ويران شد. و در توسعه‏اى كه در زمان سعود بن عبدالعزيز صورت گرفت، داخل مسجد گرديد.

کوه حرا و غار حرا:

کوه حرا به نام جبل النور ، جبل القرآن و جبل الاسلام نیز معروف است این کوه که یکی از مکانهای مقدس مکه و از آثار باقیمانده از عصر رسالت به شمار می رود، در شمال شرقی مکه ، در مسیر جاده ای واقع شده که به سمت عرفات می رود و در فاصله 5/1 کیلومتری سمت راست آن جاده قرار دارد در غار به سمت شمال است و فضای آن گنجایش تقریبی پنج نفر نشسته را دارد ارتفاع غار نیز به اندازه قامت یک انسان است غار حرا محل عبادت رسول خدا (ص ) بوده و آن حضرت روزهایی از ایام سال ، به ویژه ماه مبارک رمضان را در آنجا بسر می برده است در همین غار بود که نخستین بار بر رسول خدا (ص ) وحی نازل گردید این غار از جمله بهترین و متبرک ترین نقاط مکه محسوب می شود.

کوه ثور، غار ثور:

کوه ثور، کوهی است بزرگتر از کوه حرا که در جنوب شرقی مسجد الحرام و در فاصله ای دورتر نسبت به مکه واقع شده
است زمانی که مشرکان مکه قصد کشتن رسول خدا (ص ) را داشتند، آن حضرت از شهر خارج شده و به غار ثور رفت و
مدت سه روز در آن مخفی بودند به اعجاز الهی ، عنکبوتان تارهایی را بر در غار تنیدند تا مشرکانی را که در تعقیب حضرت بودند از رفتن به درون آن منصرف سازند.

شعب ابیطالب:

شعب ابیطالب ، یا شعب علی ، جایی است که مشرکان مکه ، پیامبر (ص ) و بنی هاشم را حدود سه سال در آنجا محصور کردند و مردم را از دیدار و معاملت با آنان منع نمودند این دره به سوی کوه ابوقبیس سرازیر است و همان جایی است که کتابخانه مکه هم اکنون در آن جاست و در کنار مسجدالحرام واقع است.

قبرستان ابوطالبک:

قبرستان ابوطالب یکی از زیارتگاههای مسلمانان در مکه به شمار می آید قبرستان ابوطالب محل دفن بسیاری از افراد خاندان بنی هاشم و برخی از نزدیکترین یاران رسول خدا (ص ) است عبدالمطلب جد پیامبر (ص )، عموی رسول خدا ابوطالب و خدیجه (س ) چهره دیگر مدفون در قبرستان ابوطالب است در این قبرستان بسیاری از عالمان شیعه نیز، که در مکه درگذشته یا به شهادت رسیده اند مدفونند.

136

مولد النبی(ص): 

خانه ای را که رسول خدا (ص ) در آن متولد شده ، با نام مولد النبی  می شناسند محل مولد النبی هم اکنون تخریب شده و در آنجا کتابخانه ای بنا شده که امروزه به نام مکتبة مکة المکرمه شناخته می شود.

صفا و مروه :

صفا و مروه نام دو کوهی است که در مسعی قرار دارد و در موسم حج ، حاجیان هفت بار فاصله بین آن دو را طی               می کنند با افزایشی که درمساحت مسجدالحرام صورت گرفته،مسعی ومسجدالحرام به هم متصل شده است طول آن 5/394 و عرض آن 20متر است و ارتفاع طبقه اول 12و طبقه دوم 9 متر می باشد مسعی مجموعا 18در دارد.

دار ارقم:

این همان منزلی است که پیامبر (ص ) و مسلمانان نخستین ، در آغاز اسلام پنهانی در آنجا جمع شده ، خدا را عبادت
می کردند دار ارقم نزدیک صفا و خارج مسجدالحرام بوده است سپس درآنجا کتابخانه ای ساختندکه درسال 1395 ه ق ویران شد و اکنون جزء میدانی است که روبروی صفا و مروه است.

شهر مکه:

شهر مکه مکرمه در دل مجموعه ای از دره های رشته کوههای حجاز واقع است و مسجد الحرام در میان دره ابراهیم ، با حدود 277متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد از ویژگی های برجسته این منطقه ، کوه های پر شمار پیرامون آن است که برخی از آنها در شکل گیری تاریخ آن نقش داشته اند، از آن جمله جبل النور است ، که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، پیش از بعثت ، در آن به پرستش خدا می پرداخت دیگر جبل ثور است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، در راه هجرت به مدینه منوره ، در آن پنهان شد هجرت ابراهیم علیه السلام از عراق به فلسطین و صحرای سینا در مصر و از آنجا به بیت الله الحرام در مکه مکرمه ، در حدود چهار هزار سال پیش ، دروازه های شمالی شهر را تعیین کرده است مهمترین دروازه های دیگر برای حاجیان عبارتند از: دروازه عراقی (زبیده) ، دروازه مصری ، دروازه شامی و دروازه یمانی یا جنوبی.

عرفات:

صحرایی است به درازای  12کیلومتر در شش کیلومتر و نیم ، در فاصله بیست و یک کیلومتری شمال مکه ، بر سر راه طائف  در جهت شمالی این دشت کوهی است که آن را جبل الرحمه یا جبل عرفات نامند صحرای عرفات در این سال ها درختکاری شده وهرحاجی بایدازظهرروزنهم ذی الحجه تاغروب شرعی آن روزدراین صحرابه قصد قربت وقوف نماید.

مشعر الحرام:

مشعر یا مزدلفه جایی است که حاجیان پس از عرفات بدان جا می روند و تا سر زدن آفتاب ، در آن می مانند مشعر میان دوتنگه عرفه از یک سو و محسر از سوی دیگر واقع شده است.

منا:

دره ای است به عرض تقریبا هفتصد متر و طول دو کیلومتر و نیم که حاجیان باید از طلوع خورشید روز دهم تا ظهر روز
دوازدهم جز ساعاتی که اجازه داده شده آنجا را ترک کنند  آن مکان بمانند آن را ملالانی ، منی  و ممنی  هر سه در خوانده اند و برای هر یک وجه تسمیه ای نیز ذکر کرده اند.

 

 

137

مسجد مزدلفه:

در فاصله شش کیلومتری مسجد نمره و پنج کیلومتری مسجد خیف در منا، مسجد مزدلفه قرار دارد که مساحت آن
حدود شش هزار متر مربع است.

مسجد الجن:

این مسجد مشهورترین و مسجد کهن مکه است موقعیت آن در پایین کوه حجون به سمت حرم ، حدود پنجاه متر بعد از پل حجون و در حاشیه قبرستان حجون است نقل شده که ، نامگذاری آن به مسجد جن به جهت رابطه ای است که با سوره جن ( یکی از سوره های قرآن ) دارد گویا این آیات در محلی که به نام مسجد جن شهرت دارد، نازل شده است.

مسجد خیف:

مسجد خیف در  سمت جنوبی و بر جانب چپ کسی است که از سوی عرفات می آید گویند رسول خدا (ص ) در حجة الوداع خیمه خودرادراین مکان زده و در جایی که محراب مسجد است پنج نماز را از نماز ظهر تا نماز صبح خوانده اند.
مسجد نمره : در محل خیمه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر حجة الوداع بر پا ساخت ، بنا شده است.

مسجد نمره:

در محل خیمه ای که پیامبر صلی الله علیه وآله در سفر حجة الوداع بر پا ساخت ، بنا شده است.

مسجد معرس:

مسجد معرس در نزدیکی مسجد شجره قرار دارد تعریس به معنای خواب آخر شب مسافر در استراحتگاه است از آنجا که رسول خدا (ص ) در این مسجد استراحت کرده و نماز صبح را خوانده است ، آن را به نام مسجد معرس می شناسند ویرانه این مسجد در سال 1354شمسی برجا بوده ، با این حال اکنون باید یقین داشت که در توسعه جدید یا در خود مسجد بزرگ شجره است یا میادین اطراف آن.

مسجد ذوالحلیفه:

مسجد شجره که نام دیگر آن ذوالحلیفه است ، حدود ده کیلومتر بیرون مدینه در منطقه آبار علی ( چاههایی که حضرت امیر (ع ) برای استفاده زائران خانه خدا حفر نمود ) قرار دارد نامگذاری این مسجد به شجره ( درخت ) از آنجاست که در عصر پیامبر (ص ) در آنجا درختی بوده که حضرت زیر آن احرام می بستند، و اهمیت این مسجد بیشتر در آن است که رسول خدا (ص ) در حجة الوداع در آنجا محرم شد زائرانی که از مدینه برای انجام اعمال حج روانه مکه می شوند در این مسجد که میقات آن مسیراست احرام می بندند.

مسجد جعرانه:

یکی دیگرازمیقاتهای عمره مفرده،منطقه جعرانه است پیامبر در بازگشت از جنگ حنین قریب پانزده روز در جعرانه توقف نمود و غنایم جنگ با هوازن را میان مردم تقسیم کرد در جعرانه مسجدی وجود دارد که به نام مسجد الرسول معروف است و در سمت چپ وادی جعرانه قرار دارد مساحت فعلی مسجد 1600متر مربع و معماری آن شبیه تنعیم است.

مسجد تنعیم :

در راه مکه مدینه ، منطقه ای است به نام نعمان که در میان دو کوه ناعم و نعیم قرار گرفته ، که حدود دو فرسنگ با مکه
فاصله دارد تنعیم نام درختی است که در بادیه شناخته شده است مسجدی که در این ناحیه وجود دارد و به نام مسجد تنعیم شناخته می شود، از میقاتهای عمره مفرده است مساحت این مسجد حدود 1200متر است.

 

138

آشنایی اجمالی با اماکن متبرکه در مدینه:

مدينه منوره:

مدينه، هجرتگاه پيامبرصلى الله عليه وآله مركز تأسيس حكومت اسلامى و نام‏آورترين شهرهاى اسلامى پس از مكه معظمه است. اين شهر در پانصد كيلومترى شمال شرقى مكه قرار گرفته، و ارتفاع آن از سطح دريا 916 متر است. نام پيشين آن «يثرب» بوده و برخى تاريخ نگاران عقيده دارند كه حدود قرن دوم پيش از ميلاد مسيح، مردمى از نژاد مصر قديم اين شهر را در دست داشته‏اند. شهرت اين شهر به خاطر هجرت پيامبر بدان جاست. آن حضرت در سال 622 م.كه مصادف با ماه ربيع الأول بود، به اين شهر درآمد و اين هجرت مبدأ تاريخ مسلمانان گشت ليكن آغاز سال هجرى را از ماه محرم گرفتند.درقرآن وسنت پيغمبروعرف مسلمانان،مردم شهرمدينه«انصار»ومسلمانان مكه«مهاجران»لقب گرفتند.

رسول خداصلى الله عليه وآله در ماه‏هاى نخستين هجرت، ميان دو گروه مهاجر و انصار عقد و پيمان برادرى بست و پيمان نامه مدينه، كه بايد آن را كاملترين و جامع‏ترين اعلاميه حقوق بشر خواند، در اين شهر و به فاصله كمتر از يك سال از هجرت نوشته شد و پس از آن مدينه مركز حكومت اسلامى گرديد.

مسجد النبی صلى الله عليه وآله:

 مسجد پيغمبرصلى الله عليه وآله كه در قسمت شرقى مدينه بنا شده پس از مسجد الحرام، مشهورترين مسجد در تاريخ اسلام است. هنگامى كه رسول خداصلى الله عليه وآله به مدينه رسيد در خانه ابوايوب انصارى منزل گزيد،جايى كه شتر وى آنجا خوابيد. زمين مسجد النبى از آنِ دو يتيم بود و در آنجا خرما خشك مى‏كردند. رسول خداصلى الله عليه وآله آن را به مبلغ ده دينار از ولىّ دو طفل خريدند و مسجد را در آن ساختند. مساحت زمين در آن روز حدود 2071 متر مربع بوده است. صحن مسجد را با ريگ سياه فرش كردند و ديوارها را با خشت و گل بالا بردند. در ساختن بناى اين مسجد شخص پيامبرصلى الله عليه وآله شركت داشتند. سقف قسمتى از مسجد را با شاخ و برگ درخت خرما پوشانيدند و از تنه درخت خرما براى ستون‏هاى آن استفاده كردند. سه در از جانب شرق، غرب و جنوب براى آن قرار دادند. قبله نخستين مسلمانان «مسجد الاقصى بودكه بعداًبه سمت خانه كعبه تغيير يافت.مساحت مسجدالنبى درسال‏هاى اخيربه حدوديك صدهزار متر رسيده است.

 صُفّه‏ :

در داخل مسجد النبى صفه يا ايوانچه مانندى آماده ساخته بودند كه مهاجران بى‏سر پناه در آن جا به سر مى‏بردند. اينان همان دسته از مسلمانان‏اند كه به «اصحاب صُفه» معروف گشتند. در تاريخ آمده است: پيش از آن كه قبله از بيت المقدس به طرف كعبه تغيير كند محراب رسول خدا صلى الله عليه وآله در ناحيه شمال مسجد بود. پس از تغيير قبله به دستور پيامبر، آن قسمت را مسقف كردند و آن مكانى براى استراحت و سكونت مسلمانان مهاجر و بى پناه گرديد كه در توسعه مسجد در سال هفتم هجرى داخل مسجد قرار گرفت.آنچه امروزه به صفه معروف است، روزگارى «دكة الاغوات» و جايگاه خواجه‏ هاى حرم بوده كه وظيفه‏ حراست و خدمتگزارى حرم را به عهده داشته‏اند. و آن به دستور نور الدين زنكى در سال 569 ه . ق. بنا گرديد.

خانه ‏هاى زنان پيامبر(ص) :

‏ خانه ‏هاى زنان پيغمبر كه به صورت حجره‏هايى بود، در سه طرف شمال، جنوب و شرق مسجد قرار داده شد و چون آن حضرت به جوار پروردگار شتافت، ايشان را در حجره عايشه كه در كنار مسجد بود به خاك سپردند.

 

139

روضه نبوى:

روضه نبوى در ناحيه جنوب شرقى (رو به سوى قبله) مسجد، يعنى مسافت ميان قبر پيغمبرصلى الله عليه وآله و منبر آن حضرت است كه طول آن بيست و دو متر و عرض آن پانزده متر مى‏باشد. در محدوده روضه، مرقد مطهر، منبر و محراب واقع است. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: «ميان منبر و خانه من باغى است از باغ‏هاى بهشت.»

منبر:

در سمت غربى محراب مسجد، منبرى است از سنگ مرمر در كمال زيبايى كه سلطان مراد سوم آن را در محرم سال 998 هجرى به مسجد هديه كرد و آن را به جاى منبر قايتباى قرار دادند كه در جايگاه منبر پيامبر خداصلى الله عليه وآله گذاشته شده است.

محراب‏:

محراب جايگاه نماز پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏باشد.درزمان آن حضرت‏چيزى‏به‏نام‏ محراب‏ وجودنداشت،درجريان توسعه مسجد در زمان وليد بن عبدالملك اموى، در محل نماز پيامبرصلى الله عليه وآله محرابى ساخته شد. اين محراب در طول زمان دگرگونى‏هاراتحمل كرده وبناى فعلى آن ازدوره سلطان اشرف قايتباى ازسلاطين مملوكى مصر،باقى مانده است.

ستون‏هاى مسجد نبوى :‏

در مسجد نبوى ستون‏هايى است كه هر يك نامى خاص دارد. هشت ستون از زمان پيامبرصلى الله عليه وآله هنوز در مسجد باقى است كه با رنگ سفيد مشخص شده‏اند كه عبارتند از: ستون مُخَلَّقه: اين ستون بر جايى نهاده شده كه تنه درخت خرمايى كه پيامبرصلى الله عليه وآله به هنگام ايراد خطبه بر آن تكيه مى‏كرد، در آنجا بوده است و پس از آن كه براى آن حضرت منبرى ساختند از آن ستون ناله‏اى برخاست و به‏ همين دليل به آن ستون «حنّانه» مى‏گفتند.ستون توبه:آن را ستون ابولبابه نيز مى‏نامند پس از شكست بنوقريظه ابولبابه به خاطر گناهى كه مرتكب شد، مورد بى توجهى پيامبرصلى الله عليه وآله و ياران آن حضرت قرار گرفت و سرانجام خود را به ستون مسجد بست تا آن كه آيه‏اى در پذيرفته شدن توبه او به رسول خداصلى الله عليه وآله نازل گرديد. ستون مَحرَس: در كنار اين ستون، علی عليه السلام مى‏ايستاد و از رسول خدا محافظت مى‏كرد. اين ستون را به نام استوانه على عليه السلام نيز مى‏شناسند، زيرا جايگاه نماز آن حضرت بوده است. ستون وُفُود: در كنار اين ستون رسول اللَّه صلى الله عليه وآله با سران قبايل و هيأت‏هاى نمايندگى و سياسى ديدار كرده و آنان را به حضور مى‏پذيرفتند. ستون سرير: رسول خداصلى الله عليه وآله در كنار اين ستون تختى از شاخه‏هاى خرما مى‏گذاشت و شب بر روى آن استراحت مى‏كرد. مقام جبرئيل‏، جبرئيل امين در اين مكان خدمت رسول اللَّه مشرف مى‏شده است.

درهاى مسجد النبى‏ زمانى كه مسجد النبى ساخته شد، سه در براى ورود و خروج مردم ساختند، برخى از اصحاب نيز در حاشيه مسجد خانه ساخته، درى به درون مسجد باز كردند. در سال سوم هجرت، قبل از غزوه احد، به دستور پيامبرصلى الله عليه وآله همه درهاى خانه‏ها به جز در خانه علىعليه السلام به مسجد بسته شد. تعداد درهاى مسجد در امتداد زمان تغييراتى يافته است مشهورترين آنها عبارتند از: 1 - باب الرحمه 2 - باب جبرئيل‏ 3 - باب السلام 4 - باب النساء با توسعه‏هاى اخير، مسجد النبى هم اكنون هفت در دارد.

 

 

140

مناره‏هاى مسجد:

در توسعه زمان وليد بن عبدالملك بر چهار گوشه مسجد النبى چهار مناره ساخته شد، پس از آن مناره ديگرى نيز ساخته شد كه مناره اصلى مسجد عبارت بود از: مناره‏هاى سليمانيه، مجيديه كه در دو سوى ضلع شمالى قرار داشت و مناره‏هاى قايتباى و باب السلام كه در دو سوى ضلع جنوب شرقى و ضلع غربى مسجد واقع بود.در افزوده‏هاى جديد مسجد، شش مناره ديگر ساخته شده و بدين ترتيب مجموع آنها به ده عدد مى‏رسد.

بقيع:

قبرستان بقيع قديمى‏ترين و شناخته‏ترين قبرستان در اسلام است. آن را «بقيع غرقد» نيز مى‏نامند. اين قبرستان در ناحيه شرقى مدينه واقع شده است.مزار امام حسن مجتبى، امام سجاد، امام محمد باقر و اما جعفر صادق عليهم السلام و به قولى حضرت زهراعليها السلام در آن جاست. قبر ابراهيم، رقيه، ام كلثوم و زينب برخى از فرزندان رسول خداصلى الله عليه وآله در آنجاست. فاطمه بنت اسد مادر امير مؤمنان عليه السلام، عباس بن عبدالمطلب عموى پيامبر، زينب فرزند خزيمه، ريحانه، ماريه قبطيه، زينب بنت جحش، ام حبيبه، حفصه، سوده، صفيه، جويريه، عايشه و ام سلمه همسران رسول خداصلى الله عليه وآله نيز در آنجا مدفونند. چهره‏هاى سرشناس ديگرى چون: محمد حنفيه، فرزند امير مؤمنان عليه السلام عقيل بن ابى طالب برادر آن حضرت، عبداللَّه بن جعفر همسر حضرت زينب عليها السلام، اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام، عاتكه، صفيه عمه‏هاى رسول خداصلى الله عليه وآله و بسيارى از صحابه و تابعين و علما در بقيع مدفون‏اند.

مساجد مدينه‏ :

در مدينه مساجد فراوانى وجود دارد كه اسامى برخى از آنها عبارت است از: 1 - مسجد قبا، مسجد ذوقبلتين، 3 - مسجد جمعه، 4 - مسجد فضيخ، 5 - مسجد فتح، 6 - مسجد على، 7 - مسجد غمامه، 8 - مسجد الاجابه (مباهله)، 9 - مسجد فاطمة الزهراء، 10 - مسجد امام على بن ابى طالب، 11 - مسجد سلمان، 12 - مسجد شجره، 13 - مسجد معرس، 14 - مسجد ثنية الوداع، 15 - مسجد ابوذر، 16 - مسجد سقيا، 17 - مسجد و مشربه ام ابراهيم.

مسجد قبا :

قبا دهكده‏اى بوده در دو ميلى مدينه كه مقارن هجرت پيامبرصلى الله عليه وآله به اين شهر، طايفه بنى عمرو بن عوف در آن‏ سكونت داشتند.پيامبرصلى الله عليه وآله پس از ورود به مدينه با كمك اصحاب و يارانش اولين مسجد را كه به قبا نامگذارى شد در همين مكان ساختند. هم اكنون مساحت تقريبى مسجد و بناهاى جانبى مربوط به آن به 13500 متر مربع رسيده و به شكل زيبايى ساخته شده است. كه جاى 20000 نمازگزار را دارد و چهار مناره كه هر كدام 47 متر طول دارد. آيه «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى» درباره همين مسجد نازل شده است.

مسجد قبلتين‏:

اين مسجد در فاصله 5/3 كيلومترى مسجد النبى صلى الله عليه وآله در شمال غربى مدينه قرار دارد و در ماه شعبان، سال دوم از هجرت، هنگامى كه پيغمبر نماز ظهر را مى‏خواندند آيه «فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا» نازل و آن حضرت براى نماز روى خود را از بيت المقدس به طرف كعبه برگرداندند. در اين مسجد، به ياد بود اين تغيير، دو محراب به سوى قبله نخستين و قبله دوم ساخته بودند ليكن در نوسازى اخيرآنهارابرداشته‏اند.مساحت مسجددربازسازى اخيردر سال 1408 ه . ق. به سه هزار و نهصد و بيست متر مربع رسيده است.

 

141

مسجد جمعه:

‏ پس از مسجد قبا، اين مسجد از جهت تاريخى دومين مسجد است. پيامبرصلى الله عليه وآله پس از حركت از قبا به طرف مدينه در محله‏اى كه خاندان بنى عمرو بن عوف ساكن بودند روز جمعه فرود آمدند و اولين نماز جمعه را در آنجا اقامه كردند سپس جاى آن مسجدى ساخته شد. اين مسجد در سال 1412 توسط دولت سعودى در مساحت 1630 متر بازسازى شد. مسجد فضيخ‏ اين مسجد در انتهاى شارع العوالى واقع شده و از مساجد تاريخى و معروف است. فضيخ درخت خرما است و از آنجا كه در محل اين مسجد درخت خرما بوده به اين اسم ناميده شده است، نام ديگر آن مسجد رد شمس مى‏باشد. اين مسجد اخيراً تخريب گرديده و احتمال دارد بناى جديدى در آن احداث گردد.

مسجد فتح‏:

اين مسجد در شمال غربى مدينه در دامنه كوه سلع بر بلندى قرار دارد.  در اين مكان بود كه رسول خداصلى الله عليه وآله در جنگ خندق از خداوند طلب فتح و پيروزى كرد و خداوند دعاى آن حضرت را مستجاب نمود و مشركان شكست خوردند. برخى نيز گفته‏اند سوره فتح در اين مكان بر پيامبرصلى الله عليه وآله نازل شد. پس از آن روى اين تپه مسجد فتح را بنا نهادند. بناى فعلى مسجد فتح كه مربوط به سال 1270 هجرى قمرى است حدود 24 متر مربع و ارتفاع آن 5/4 متر مى‏باشد.   

مسجد علی عليه السلام:

اين مسجد در جنوب مسجد فتح و مشرف بر وادى بطحان است. گويند در مدت محاصره شهر مدينه در جنگ احزاب امير المؤمنين عليه السلام در آن به عبادت مى‏پرداخته است. در نزديكى اين مسجد مسجد ديگرى است كه به نام مسجد فاطمه عليها السلام معروف است و همراه با مساجد فتح، سلمان، ابوبكر، عمر و مسجد قبلتين به نام مساجد سبعه معروف‏اند. مسجد غمامه‏ غمامه به معناى ابر است. واقدى مى‏نويسد: نخستين‏  نماز عيد كه رسول خداصلى الله عليه وآله به سال دوم هجرت در مدينه خواند، در صحرا بود. آن حضرت نماز را در صحرا خواند سپس در سده دوم هجرت، آن نمازگاه را مسجد كردند. در سبب نامگذارى آن به «غمامه» نوشته‏اند: رسول خدا در آنجا براى باران دعا كرد و چون دعا خواند ابرى پديد آمد و باران باريد. اين مسجد هم اكنون توسعه يافته و به سبكى نو ساخته شده است.

 مَشْرَبه ام ابراهيم:

 ‏در سبب نامگذارى آن نوشته‏اند: ماريه قبطيه، ابراهيم فرزند رسول خداصلى الله عليه وآله را در اين مكان به دنيا آورد. و در تاريخ آمده است: رسول خداصلى الله عليه وآله در مشربه ام ابراهيم نماز گزارد.مشربه بستانى بوده است در منطقه عاليه يا عوالى مدينه، در شمال مسجد بنى قريظه، در حال حاضر آثار آن از ميان رفته و به صورت يك قبرستانى باقى مانده است.

مسجدابوذر: اين مسجد در انتهاى شارع ابوذر فعلى است و اخيراً آن را تخريب كرده وازنوبامساحتى بيشترساخته‏اند.

مسجد شجره‏:

اين مسجد در فاصله يك فرسنگ و نيم از مدينه قرار داشته كه اكنون با گسترش شهر، اين مسافت كمتر شده است. چون درخت كنارى در كنار مسجد بوده، اين مسجد به نام «شجره» معروف گرديده است. اهميت اين مسجد بيشتر در آن است كه رسول خداصلى الله عليه وآله در عمره حديبيه، عمرة القضاء و در حجة الوداع، در آنجا محرم شد. هم اكنون حاجيان ايرانى كه پيش از اعمال عمره به مدينه مى‏روند، در مسجد شجره احرام مى‏بندند. اين مسجد در سال‏هاى پيش بسيار محقر و خالى از نظافت بود.

142

در نوسازى اخير (از1366به بعد) بر مساحت مسجد افزوده‏اند،چنانكه مساحت مسجد حدود 26000 متر مربع مى‏باشد. در بيرون مسجد بيش از پانصد دوش حمام و بيش از سيصد و پنجاه عدد دستشويى ساخته شده است.

مسجد مباهله‏ :

مسجدى را كه به نام «مسجد مباهله» نشان مى‏دهند، نماينده رويدادى تاريخى و بزرگ است. «مباهله» در لغت «بر يكديگر نفرين و لعنت كردن» است. در سال دهم هجرت گروهى از ترسايان نجران‏  (ناحيه‏اى است در يمن در جنوب عربستان) نزد حضرت رسول صلى الله عليه وآله آمدند و درباره عيسى عليه السلام با او گفتگو كردند. رسول خداصلى الله عليه وآله فرمود: عيسى بنده خدا و كلمه او بود كه آن را بر مريم القا فرمود. گفتند چگونه ممكن است انسانى بى پدر به دنيا آيد؟ قرآن در اين باره نازل شد كه مَثَل عيسى، مثل آدم است. چون گفتگو دراز گرديد رسول خداصلى الله عليه وآله به حكم خدا فرمود: ما و شما پسران، زنانمان و خودمان مباهله مى‏كنيم تا دروغ گويان مشمول لعنت الهى گردند.در آن روز كه بيست و چهارم و به قولى بيست و يكم ذوالحجه بود، رسول خدا با على مرتضى و فاطمه زهرا و حسن و حسين عليهم السلام براى مباهله بيرون شدند. ترسايان چون شكوه و جلال آن بزرگواران را ديدند، ترسيدند و از مباهله چشم پوشيدند و با رسول صلى الله عليه وآله مصالحه كردند و جزيه پذيرفتند.

احد :

 دره و كوهى است كه بدين نام شهرت دارد و در يك فرسنگى شمال مدينه واقع شده، و هم اكنون به خاطر گسترش شهر، قسمت فراوانى از اين فاصله را ساختمان‏ها پر كرده است. اين جا بود كه دومين جنگ ميان مسلمانان و مشركان‏ مكه در سال سوم هجرت رسول صلى الله عليه وآله درگرفت. هنگامى كه به رسول خدا خبر دادند ابوسفيان با سپاهيانش به مدينه روى نهاده‏اند، حضرتش شوراى جنگى تشكيل داد. نظر سالخوردگان اين بود كه شهر حالت دفاعى داشته باشد ولى جوانان كه قاطعيت بيشترى داشتند، گفتند: به بيرون شهر مى‏رويم و بر دشمنان حمله مى‏بريم چون اينان در اكثريت بودند. رسول خداصلى الله عليه وآله رأى آنان را پذيرفت. سلاح پوشيد و آماده رفتن شد. از سوى ديگر مشركان مكه خود را به ذوالحليفه رساندند و از آنجا به شمال يثرب رفتند و در كنار احد موضع گرفتند. شمار سپاهيان اسلام يك هزار تن بود.

پيش از شروع جنگ عبداللَّه بن اُبَى - سردسته منافقان - به عنوان اعتراض با سيصد تن از مردم خود به مدينه برگشت و گفت: محمد از بچه‏ها پيروى كرد و رأى مرا ناديده گرفت. مشهور است كه آيه 167 سوره آل عمران درباره او نازل شد. با جدا شدن عبداللَّه و پيروان او از پيامبر، تنها هفتصد تن باقى ماندند. رسول خداصلى الله عليه وآله عده‏اى از تيراندازان را بر جبل رمات گمارد و به عبداللَّه بن جبير، سردسته تيراندازان فرمود مواظب باشيد دشمن از پشت سر به ما حمله نكند. تا پايان جنگ بر جاى خود باشيد، جنگ به سود ما باشد يا به‏ زيان ما. با نخستين حمله مسلمانان، سپاه مكه عقب نشست و سربازان اسلام به گردآورى غنيمت پرداختند. گروه تيرانداز نيز براى آن كه از به دست آوردن غنيمت عقب نماند، موضع خود را رها كرد و عبداللَّه هرچه كوشيد مانع آنان شود نپذيرفتند. همين كه آنان مدخل دره را رها كردند سواره نظام دشمن به سركردگى خالد بن وليد، ناگهان بر سپاه اسلام حمله برد، در جريان اين حمله حمزه عموى رسول خداصلى الله عليه وآله و نزديك به هفتاد تن از مسلمانان شهيد گرديدند.

مزار حمزه سيدالشهدا و ديگر شهيدان در دامنه كوه قرار دارد. در شمار شهداى احد افرادى چون: مصعب بن عمير، حنظله غسيل الملائكه نيزبه چشم مى‏خورند.پيامبرصلى الله عليه وآله ازشهادت حمزه بسيارغمگين شدوبه او لقب «سيد الشهدا» داد.